પોસ્ટ ઓફિસની નાની બચત યોજનાઓ ભારતમાં રોકાણ માટે સૌથી સુરક્ષિત અને ભરોસાપાત્ર ગણાય છે. ઘણા લોકો આકર્ષક વ્યાજ દર અને ટેક્સમાં મળતી છૂટ જોઈને સીધા પૈસા રોકી દે છે. પણ ફક્ત વ્યાજ દર જોઈને રોકાણ કરવું ભારે પડી શકે છે.
ખાતા સાથે જોડાયેલા કેટલાક નિયમો ધ્યાનમાં ન લો તો રકમ ફસાઈ શકે છે અથવા દંડ ભરવો પડી શકે છે. રોકાણ કરતા પહેલા જાણવા જેવા 8 મહત્વના નિયમો અહીં સરળ ભાષામાં સમજીએ.
1. સમય પહેલાં પૈસા ઉપાડવાના નિયમો
જરૂર પડે ત્યારે પૈસા ઉપાડવાનું વિચારીએ છીએ, પણ પોસ્ટ ઓફિસની દરેક યોજનામાં ઉપાડની શરતો અલગ હોય છે. કેટલીક યોજનાઓમાં નિશ્ચિત સમય પહેલા એક રૂપિયો પણ ઉપાડી શકાતો નથી. તેથી કટોકટીમાં પૈસા ક્યારે અને કેવી રીતે ઉપાડી શકાશે તેની માહિતી પહેલેથી લઈ લેવી સારી.
2. ખાતું વહેલું બંધ કરવાનું નુકસાન
ઘણી યોજનાઓમાં નિયમ હોય છે કે પાકતી મુદત પહેલા ખાતું બંધ કરાવો તો પૂરેપૂરું વ્યાજ મળતું નથી. એટલે વહેલું ખાતું બંધ કરવાથી વ્યાજમાં નુકસાન થઈ શકે છે.
3. ન્યૂનતમ રકમ જમા રાખવાની શરત
દરેક બચત યોજનામાં ન્યૂનતમ રોકાણના નિયમો જુદા હોય છે. કેટલીક યોજનાઓમાં દર મહિને કે વર્ષે ચોક્કસ રકમ ફરજિયાત જમા કરાવવી પડે છે. આ રકમ જમા ન કરાવો તો ખાતું બંધ કે નિષ્ક્રિય થઈ શકે છે.
4. ખાતું ચાલુ રાખવા માટેના જરૂરી હપ્તા
કેટલીક યોજનાઓમાં નિયમિત હપ્તા ભરવાના હોય છે. સમયસર હપ્તો ન ભરો તો ખાતું ડિફોલ્ટ થઈ શકે છે. પછી ખાતું ફરી ચાલુ કરાવવા બાકી રકમ સાથે વધારાનો ચાર્જ કે પેનલ્ટી પણ ભરવી પડે છે.
5. ખાતું ટ્રાન્સફર કરવાના નિયમો
નોકરી કે વ્યવસાયના કારણે બીજા ગામ કે શહેરમાં શિફ્ટ થવાનું હોય તો પોસ્ટ ઓફિસનું ખાતું ટ્રાન્સફર કરી શકાય છે. પણ આ પ્રક્રિયા માટે ખાસ દસ્તાવેજો અને પ્રક્રિયા જરૂરી છે. ભવિષ્યમાં શહેર બદલવાનું વિચારતા હોવ તો આ નિયમ પહેલેથી જાણી લેવો સારો.
6. વારસદાર (નોમિની)ની નિમણૂક ફરજિયાત કરો
કોઈપણ જગ્યાએ રોકાણ કરતી વખતે નોમિનીનું નામ ઉમેરવું સૌથી મહત્વનું છે. કમનસીબે રોકાણકારનું મૃત્યુ થાય અને નોમિની ન હોય તો પરિવારજનોને પૈસા પાછા મેળવવા લાંબી કાનૂની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડે છે. ઈચ્છો તો ભવિષ્યમાં નોમિનીનું નામ બદલી પણ શકાય છે.
7. વ્યાજ કઈ રીતે મળશે તે સમજો
દરેક યોજનામાં વ્યાજ ચૂકવવાની પદ્ધતિ અલગ હોય છે. કેટલીકમાં દર મહિને કે દર ત્રણ મહિને વ્યાજ મળે છે, જ્યારે કેટલીકમાં પૂરી મુદત પૂરી થયા પછી જ વ્યાજ જમા થાય છે. તેથી જરૂરિયાત મુજબ યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરવો જોઈએ.
8. સર્વિસ ચાર્જ અને અન્ય ફી
પોસ્ટ ઓફિસની કેટલીક સેવાઓ મફત હોતી નથી. ડુપ્લિકેટ પાસબુક કઢાવવી હોય, ખાતામાં સુધારો કરાવવો હોય કે બીજી સેવાઓ જોઈતી હોય તો નિયત ચાર્જ ભરવો પડે છે. ખાતું ખોલાવતી વખતે જ આ શુલ્ક વિશે પૂછી લેવું.
સરવાળે, રોકાણ કરવું સારી આદત છે, પણ ફક્ત વ્યાજદરની પાછળ દોડવું યોગ્ય નથી. પોસ્ટ ઓફિસની બચત યોજનાઓમાં રોકાણ કરતા પહેલા ઉપાડ, પેનલ્ટી, નોમિનેશન અને સર્વિસ ચાર્જ જેવા આ 8 મુદ્દા બરાબર સમજી લેવા. પોતાની નાણાકીય જરૂરિયાત અને ક્ષમતા મુજબની યોજનામાં જ રોકાણ કરવું, જેથી ભવિષ્યમાં મુશ્કેલી ન પડે.