પોસ્ટ ઑફિસની મંથલી ઇનકમ સ્કીમ (Monthly Income Scheme) એ ભારત સરકાર દ્વારા સંચાલિત એક લોકપ્રિય બચત યોજના છે. આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ એવા લોકોને નિયમિત માસિક આવક આપવાનો છે, જેઓ એક વખત મોટી રકમ જમા કરી તેના પર વ્યાજ રૂપે દર મહિને આવક મેળવવા માંગે છે. હાલમાં, નાણાંકીય વર્ષ 2024-25 માટે આ યોજના પર 7.4% વાર્ષિક વ્યાજ દર નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.
આ યોજનામાં રોકાણની મર્યાદા નક્કી છે. એકલા (સિંગલ) એકાઉન્ટમાં મહત્તમ ₹5 લાખ અને સંયુક્ત (જોઈન્ટ) એકાઉન્ટમાં ₹9 લાખ સુધી રોકાણ કરી શકાય છે. આ ઉપરાંત, હિન્દુ અવિભાજિત કુટુંબ (HUF) પણ આ યોજનામાં ભાગ લઈ શકે છે. હાલના વ્યાજ દર પ્રમાણે, સિંગલ એકાઉન્ટમાં મહત્તમ ₹5 લાખ રોકવા પર માસિક વ્યાજ લગભગ ₹3,083 (₹5,00,000 × 7.4% ÷ 12) મળે છે. જ્યારે જોઈન્ટ એકાઉન્ટમાં મહત્તમ ₹9 લાખ રોકવા પર માસિક આવક ₹5,550 જેટલી થાય છે. કેટલાક સ્થળોએ ₹9,250 માસિક કમાણીની વાત કરવામાં આવે છે, પરંતુ નિયમો અનુસાર આ શક્ય નથી, કારણ કે રોકાણની મહત્તમ મર્યાદા ₹9 લાખ જ છે.
આ યોજનાનો સમયગાળો 5 વર્ષનો હોય છે. પાંચ વર્ષ પૂરા થયા બાદ મૂળ રકમ પરત મળે છે. જો રોકાણકારને વહેલા પૈસાની જરૂર પડે, તો એક વર્ષ પછી ખાતું બંધ કરવાની છૂટ છે. પરંતુ આ માટે નિયમ મુજબ દંડ ચૂકવવો પડે છે. એક વર્ષ પછી ખાતું બંધ કરવા પર રોકાણની રકમ પર 2% અને ત્રણ વર્ષ પછી બંધ કરવા પર 1% દંડ વસૂલવામાં આવે છે.
આ યોજનામાં વ્યાજ દર સમયાંતરે બદલાતો રહે છે. સરકાર દર ત્રિમાસિકે વ્યાજ દરોની સમીક્ષા કરે છે. તેથી, રોકાણ કરતા પહેલા સૌથી તાજો દર જાણવો ઉચિત છે. હાલમાં, 7.4% દર એ બેંક ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટની સરખામણીમાં સ્પર્ધાત્મક છે, તેમ છતાં રોકાણકારોએ પોતાની જરૂરિયાત મુજબ નિર્ણય લેવો જોઈએ.
વ્યાજની આવક પર આવકવેરો લાગે છે. આ વ્યાજ "અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી આવક" ગણાય છે, અને રોકાણકારના આવકવેરા સ્લેબ પ્રમાણે કર ચૂકવવો પડે છે. જો એક નાણાંકીય વર્ષમાં વ્યાજ આવક ₹40,000 કરતાં વધુ હોય (વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે ₹50,000), તો ટેક્સ ડિડક્ટેડ એટ સોર્સ (ટીડીએસ) લાગુ થઈ શકે છે.
ખાતું ખોલાવવા માટે પોસ્ટ ઑફિસમાં જઈને ફોર્મ ભરવાનું હોય છે. સાથે ઓળખ અને સરનામાનો પુરાવો (આધાર કાર્ડ, પાન કાર્ડ, પાસપોર્ટ), બેંકના પાસબુકની નકલ, પાસપોર્ટ સાઇઝ ફોટા વગેરે જોઈએ છે. જોઈન્ટ એકાઉન્ટ માટે દરેક ધારકની વિગતો જરૂરી છે. આ યોજના કોઈ પણ વયનો ભારતીય નાગરિક ખોલી શકે છે.
સુરક્ષિત રોકાણની દૃષ્ટિએ પોસ્ટ ઑફિસની મંથલી ઇનકમ સ્કીમ સારો વિકલ્પ છે, પરંતુ તેમાં ચોક્કસ મર્યાદાઓ છે. જે લોકો મોટી રકમ પર દર મહિને નિશ્ચિત આવક ઈચ્છે છે, તેમના માટે આ યોજના ફાયદાકારક બની શકે છે. રોકાણ પહેલાં પરિપક્વતા, વ્યાજ દર, ટેક્સ વગેરેને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાના નાણાંકીય સલાહકારની સલાહ લેવી વધુ ઉચિત રહેશે. મહત્વની વાત એ છે કે, સરકારી યોજનામાં રોકાણની સલામતી સર્વોપરી હોય છે, પરંતુ વળતરનો દર ઘટી પણ શકે છે, તેથી જાણકારી રાખીને જ રોકાણ કરવું જોઈએ.