પિતૃ પક્ષમાં પૂર્વજો માટે શ્રાદ્ધ અને તર્પણ કરવાની પરંપરા સદીઓથી ચાલી આવે છે. એવું મનાય છે કે આનાથી પૂર્વજોની આત્મા તૃપ્ત થાય છે અને તેમને શાંતિ મળે છે. તેમના આશીર્વાદ પ્રાપ્ત થાય છે. પરંતુ જો આ પિતૃ તર્પણ યોગ્ય સમયે ન થાય તો તેનું ફળ મળતું નથી અને પૂર્વજો તૃપ્ત થતા નથી.
શ્રાદ્ધ અને તર્પણ માત્ર એક શુભ કર્મ નથી, પરંતુ પૂર્વજોને પ્રસન્ન કરવાનું એક માધ્યમ પણ ગણાય છે. ગરુડ પુરાણમાં શ્રાદ્ધના અનેક નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં એક મહત્વનો નિયમ છે – યોગ્ય સમયે અને શુભ મુહૂર્તમાં પિતૃ તર્પણ કરવું.
પિતૃ પક્ષના 16 દિવસ પૂર્વજોને સમર્પિત હોય છે. આ અવધિમાં કરવામાં આવેલું શ્રાદ્ધ પૂર્વજો સ્વીકારે છે. સામાન્ય રીતે કોઈપણ પૂજા-પાઠ બ્રહ્મ મુહૂર્તમાં કરવા શુભ મનાય છે, પરંતુ પૂર્વજોનું નિમિત્ત શ્રાદ્ધ કર્મ હંમેશા અભિજીત મુહૂર્તમાં કરવું જોઈએ, જેને કુતુપ કાળ પણ કહેવાય છે. આ સમયમાં જ પિતૃ કાર્ય કરવું શુભ મનાય છે.
ગરુડ પુરાણ અને ધર્મશાસ્ત્રમાં આ વિશેષ સમયને પૂર્વજો માટે શુભ માનવામાં આવે છે. આ જ કારણ છે કે પિતૃ પૂજાથી લઈને તર્પણ સુધીના તમામ કાર્ય આ શુભ મુહૂર્તમાં કરવાનું કહેવાયું છે.
અભિજીત મુહૂર્ત દિવસના આઠમા મુહૂર્તને કહેવાય છે અને તે કુતુપ કાળથી પણ ઓળખાય છે. કુતુપ કાળ બપોરના સમયે આવતું એક વિશેષ મુહૂર્ત છે. આ અવધિ સ્થાન અને સૂર્યોદયના સમયને આધારે બદલાતી રહે છે. સામાન્ય રીતે અભિજીત મુહૂર્ત બપોરે 11:48 થી 12:24 સુધી ચાલે છે. કુતુપ કાળની કુલ અવધિ 48 મિનિટની હોય છે.
આ દરમિયાન શ્રાદ્ધ સાથે જોડાયેલા કાર્યો કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે આ એ જ સમય છે જ્યારે પૂર્વજો પૃથ્વી પર આવે છે અને તેમના વંશજોનું અન્ન અને જળ ગ્રહણ કરે છે.
પિતૃ પક્ષના શ્રાદ્ધને પરવણ શ્રાદ્ધની શ્રેણીમાં રાખવામાં આવે છે. પરંપરાગત રીતે તેના કુતુપ મુહૂર્ત, રોહિણી મુહૂર્ત અને ત્યારબાદનો અપરાહ્ન કાળ મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે. ધાર્મિક વિધિમાં શ્રાદ્ધ કર્મ પૂરું કર્યા બાદ જ તર્પણ કરવામાં આવે છે. ગરુડ પુરાણ અનુસાર લગભગ 15 મુહૂર્તમાંથી આઠમું મુહૂર્ત કુતુપ કાળ અથવા અભિજીત કાળ કહેવાય છે.
આ એ સમય છે જ્યારે પિતૃઓની આત્મા તેના વંશજોની આસપાસ કોઈ ને કોઈ સ્વરૂપે ઉપસ્થિત હોય છે. પૂર્વજોની આત્મા આ દરમિયાન વંશજો પાસેથી ભોજન ગ્રહણ કરે છે. આ દરમિયાન કરવામાં આવેલા તમામ કર્મકાંડ સીધા પિતૃ સુધી પહોંચે છે. આથી આ મુહૂર્તમાં શ્રાદ્ધ કરવું શુભ હોય છે.
જો તમે પણ પૂર્વજોનું શ્રાદ્ધ કરો છો તો તે અભિજીત મુહૂર્તમાં કરવું જરૂરી મનાય છે, જેથી તે પૂર્ણ રીતે સ્વીકારાય. આમ, પિતૃ પક્ષમાં યોગ્ય સમય અને મુહૂર્તનું પાલન કરવાથી પૂર્વજોની કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે.