હિંદુ ધર્મમાં પિતૃપક્ષને પૂર્વજોને યાદ કરવાનો અને તેમના પ્રત્યે શ્રદ્ધા વ્યક્ત કરવાનો પવિત્ર સમય માનવામાં આવે છે. આ સમયગાળામાં શ્રાદ્ધ, તર્પણ અને દાન-પુણ્યની વિધિઓ કરવામાં આવે છે. દ્રિક પંચાંગ અનુસાર, વર્ષ 2026માં પિતૃપક્ષ 26 સપ્ટેમ્બરથી શરૂ થઈને 10 ઓક્ટોબરે સર્વપિતૃ અમાસના દિવસે પૂર્ણ થશે.
શ્રાદ્ધ વિધિમાં માત્ર બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાની પરંપરા નથી, પરંતુ પંચબલિનું પણ વિશેષ મહત્વ જણાવવામાં આવ્યું છે. આ પરંપરા હેઠળ ભોજનનો એક ભાગ અલગ-અલગ જીવો અને દેવતાઓ માટે કાઢવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, ગાય, કૂતરો, કાગડો અને કીડી જેવા જીવોને ભોજન કરાવવાથી પિતૃઓની તૃપ્તિ થાય છે. આ જ કારણે શ્રાદ્ધના ભોજનમાંથી એક ભાગ આ જીવો માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્પણ કરવામાં આવે છે.
ધાર્મિક પરંપરાઓમાં આ અંગે અલગ-અલગ માન્યતાઓ જોવા મળે છે. એક માન્યતા અનુસાર, મૃત્યુ પછી આત્મા પોતાના કર્મો અનુસાર અલગ-અલગ લોક કે યોનિમાં જાય છે. પિતૃપક્ષને પિતૃઓના સ્મરણ અને તેમના પ્રત્યે સન્માન વ્યક્ત કરવાનો વિશેષ સમય માનવામાં આવે છે.
શ્રાદ્ધ વિધિમાં પંચબલિની પરંપરા હેઠળ મુખ્યત્વે પાંચ પ્રકારના બલિનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે: ગોબલિ, શ્વાનબલિ, કાકબલિ, દેવબલિ અને પિપિલિકાદિબલિ.
હિંદુ ધર્મમાં ગાયને અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે. શ્રાદ્ધ દરમિયાન ગાયને ભોજન કરાવવાની પરંપરાને ગોબલિ કહેવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, ગાયને ભોજન કરાવવાથી પિતૃઓની તૃપ્તિ થાય છે અને તેમના આશીર્વાદ પ્રાપ્ત થાય છે.
પંચબલિમાં કૂતરા માટે કાઢવામાં આવતા ભોજનને શ્વાનબલિ કહેવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતાઓમાં કૂતરાનો સંબંધ યમરાજ સાથે પણ જોડવામાં આવે છે. આ જ કારણે પિતૃપક્ષમાં કૂતરાને ભોજન કરાવવાની પરંપરાને પિતૃઓની યાત્રા સાથે જોડાયેલી અડચણો દૂર કરવા અને યમરાજની કૃપા પ્રાપ્ત કરવાની માન્યતા સાથે જોડવામાં આવે છે.
પંચબલિમાં કીડી અને અન્ય નાના જીવો માટે પણ ભોજન કાઢવાની પરંપરા જણાવવામાં આવી છે. તેને પિપિલિકાદિબલિ કહેવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર પિતૃપક્ષમાં કીડીઓને લોટ, ખાંડ અથવા મીઠો ખોરાક ખવડાવવો પુણ્યદાયક માનવામાં આવે છે.
પિતૃપક્ષમાં કાગડાને ભોજન કરાવવાની પરંપરા સૌથી વધુ પ્રચલિત છે. તેને કાકબલિ કહેવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર કાગડાને પિતૃઓનો સંદેશવાહક માનવામાં આવે છે. તેથી શ્રાદ્ધનું ભોજન કાગડાને ખવડાવવાની પરંપરાને પિતૃઓ સુધી ભોજન પહોંચવા અને તેમની તૃપ્તિ સાથે જોડીને જોવામાં આવે છે.
નોંધ: અહીં આપવામાં આવેલી તમામ માહિતી ધાર્મિક માન્યતાઓ પર આધારિત છે. આ માન્યતાઓ કે દાવાઓની તથ્યાત્મક પુષ્ટિ કરવામાં આવતી નથી. કોઈપણ ધાર્મિક ઉપાય અજમાવતા પહેલાં જાણકાર કે નિષ્ણાતની સલાહ લેવી.