સનાતન ધર્મમાં પિતૃપક્ષનું ખાસ મહત્વ છે. 16 દિવસ ચાલતા આ શ્રાદ્ધ પક્ષમાં લોકો પોતાના પૂર્વજો માટે તર્પણ અને પિંડદાન કરે છે, જેથી તેમના આત્માને શાંતિ મળે અને પરિવાર પર તેમના આશીર્વાદ રહે. આ વર્ષે પિતૃપક્ષ 26 સપ્ટેમ્બરથી શરૂ થયો છે અને 16 દિવસ સુધી ચાલશે.
આ સમયગાળા દરમિયાન શ્રાદ્ધ, તર્પણ અને દાન કરવામાં આવે છે. પણ એક સવાલ ઘણીવાર થાય છે – પિતૃપક્ષમાં કાગડાઓને શ્રાદ્ધનું ભોજન કેમ ખવડાવવામાં આવે છે? ચાલો તેની પાછળની પૌરાણિક કથા અને માન્યતા સમજીએ.
ગરુડ પુરાણ અને અન્ય ધાર્મિક શાસ્ત્રો અનુસાર કાગડાને યમરાજનો સંદેશાવાહક માનવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે પિતૃપક્ષ દરમિયાન પૂર્વજો કાગડાનું રૂપ ધારણ કરીને ધરતી પર આવે છે અને ભોજન ગ્રહણ કરે છે. એવું પણ મનાય છે કે કાગડા દ્વારા ખાધેલું શ્રાદ્ધ ભોજન સીધું પિતૃની આત્મા સુધી પહોંચે છે અને તેમને શાંતિ આપે છે. કાગડાને ભોજન કરાવવાથી યમરાજ પ્રસન્ન થાય છે.
પૌરાણિક કથા અનુસાર, ભગવાન ઇન્દ્રના પુત્ર જયંત એક વખત કાગડાના રૂપમાં પૃથ્વી પર ઉતર્યો અને સીતાના પગ પર ચાંચ મારી. તેનાથી માતા સીતાના પગમાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું. આ જોઈને ભગવાન રામે તણખાનું બનેલું તીર ચલાવ્યું અને કાગડાની આંખ ફોડી નાખી. જયંત પોતાનો જીવ બચાવવા ત્રણેય લોકમાં ભાગ્યો, પણ કોઈએ તેને મદદ કરી નહીં. અંતે તે પાછો ફર્યો અને ભગવાન રામ તથા સીતા પાસે માફી માંગી. ભગવાન રામે તેને માફ કરીને વરદાન આપ્યું કે પિતૃપક્ષ દરમિયાન કાગડાઓને અર્પણ કરાયેલું ભોજન પૂર્વજોને મળશે. એવી માન્યતા છે કે ત્યારથી પિતૃપક્ષમાં કાગડાઓને ખવડાવવાની પરંપરા ચાલી આવે છે.
કાગડાઓને પવિત્ર પક્ષી માનવામાં આવે છે અને તે શનિદેવનું વાહન પણ છે. તેથી કાગડાને ન્યાય, શિસ્ત અને નકારાત્મક શક્તિઓથી રક્ષણનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.