પિતૃ પક્ષ એટલે પૂર્વજોને યાદ કરવાનો અને તેમના માટે શ્રાદ્ધ, તર્પણ તથા પિંડદાન કરવાનો સમય. સનાતન પરંપરામાં માનવામાં આવે છે કે આ સમયગાળામાં પૂર્વજો પોતાના વંશજો પાસે આશીર્વાદ આપવા આવે છે. સામાન્ય રીતે વ્યક્તિના અવસાનની તિથિ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે, પરંતુ પિતૃ પક્ષમાં ત્રણ તિથિઓ એવી છે જેને ખાસ ગણવામાં આવે છે.
આ ત્રણ તિથિઓ છે – મહાભારણી શ્રાદ્ધ, માતૃ નવમી અને સર્વપિતૃ અમાવસ્યા. આ તિથિઓ ખાસ કરીને ત્યારે મહત્વપૂર્ણ બને છે જ્યારે પૂર્વજના અવસાનની તિથિ જાણીતી ન હોય, અકાળે અવસાન થયું હોય કે અજ્ઞાત તિથિ હોય.
મહાભારણી શ્રાદ્ધ: આ શ્રાદ્ધ ભરણી નક્ષત્ર સાથે જોડાયેલું છે, તેથી તેને ભરણી શ્રાદ્ધ પણ કહેવાય છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, જે પૂર્વજોનું અકાળે અવસાન થયું હોય, જેઓ અપરિણીત હતા અથવા જેમની અવસાન તિથિ જાણીતી નથી, તેમના માટે આ શ્રાદ્ધ ખાસ ગણાય છે. 2026માં મહાભારણી શ્રાદ્ધ 29 સપ્ટેમ્બર, મંગળવારે છે.
માતૃ નવમી: પિતૃ પક્ષની નવમી તિથિ મૃત સ્ત્રી પૂર્વજોને સમર્પિત મનાય છે. તેને માતૃ શ્રાદ્ધ પણ કહેવાય છે. આ દિવસે પરિવારની સ્વર્ગસ્થ માતા, દાદી કે અન્ય સ્ત્રી પૂર્વજો માટે શ્રાદ્ધ અને તર્પણ કરવામાં આવે છે. જો કોઈ સ્ત્રી પૂર્વજની અવસાન તિથિ ખબર ન હોય તો પણ આ દિવસે તેમના નામે શ્રાદ્ધ કરવાની પરંપરા છે. 2026માં માતૃ નવમી 4 ઓક્ટોબર, રવિવારે છે.
સર્વપિતૃ અમાવસ્યા: પિતૃ પક્ષનો અંતિમ દિવસ એટલે સર્વપિતૃ અમાવસ્યા, જેને મહાલયા અમાવસ્યા પણ કહેવાય છે. જે પૂર્વજોની અવસાન તિથિ જાણીતી નથી અથવા નિર્ધારિત તિથિએ શ્રાદ્ધ થઈ શક્યું નથી, તેમના માટે આ દિવસે શ્રાદ્ધ અને તર્પણ કરવામાં આવે છે. આ દિવસે પરિવાર જાણીતા અને અજાણ્યા બંને પૂર્વજોને યાદ કરે છે. 2026માં સર્વપિતૃ અમાવસ્યા 10 ઓક્ટોબર, શનિવારે છે.
શું શ્રાદ્ધ ફક્ત આ ત્રણ તિથિઓ પર જ કરવું જોઈએ? ના. પિતૃ પક્ષની દરેક તિથિનું પોતાનું મહત્વ છે. મુખ્ય નિયમ એ છે કે જે તિથિએ પૂર્વજનું અવસાન થયું હોય તે તિથિએ શ્રાદ્ધ કરવું. ઉદાહરણ તરીકે, દ્વિતીયા તિથિએ અવસાન થયું હોય તો દ્વિતીયા શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે. આ ત્રણ તિથિઓ ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં વધારે મહત્વ ધરાવે છે.
પિતૃ પક્ષ 2026ની તિથિઓ આ પ્રમાણે છે: પૂર્ણિમા શ્રાદ્ધ 26 સપ્ટેમ્બર (શનિવાર), પ્રતિપદા શ્રાદ્ધ 27 સપ્ટેમ્બર (રવિવાર), દ્વિતીયા શ્રાદ્ધ 28 સપ્ટેમ્બર (સોમવાર), તૃતીયા અને મહાભારણી શ્રાદ્ધ 29 સપ્ટેમ્બર (મંગળવાર), ચતુર્થી અને પંચમી શ્રાદ્ધ 30 સપ્ટેમ્બર (બુધવાર), ષષ્ઠી શ્રાદ્ધ 1 ઓક્ટોબર (ગુરુવાર), સપ્તમી શ્રાદ્ધ 2 ઓક્ટોબર (શુક્રવાર), અષ્ટમી શ્રાદ્ધ 3 ઓક્ટોબર (શનિવાર), નવમી એટલે માતૃ નવમી 4 ઓક્ટોબર (રવિવાર), દશમી શ્રાદ્ધ 5 ઓક્ટોબર (સોમવાર), એકાદશી શ્રાદ્ધ 6 ઓક્ટોબર (મંગળવાર), દ્વાદશી અને માઘ શ્રાદ્ધ 7 ઓક્ટોબર (બુધવાર), ત્રયોદશી શ્રાદ્ધ 8 ઓક્ટોબર (ગુરુવાર), ચતુર્દશી શ્રાદ્ધ 9 ઓક્ટોબર (શુક્રવાર) અને સર્વપિતૃ અમાવસ્યા 10 ઓક્ટોબર (શનિવાર).