સનાતન પરંપરામાં પિતૃ પક્ષને પવિત્ર સમય માનવામાં આવે છે. આ સમયગાળો ભાદરવા સુદ પૂનમથી આસો વદ અમાસ સુધી ચાલે છે. 2026માં પિતૃ પક્ષ 16 દિવસનો રહેશે, જેમાં શ્રાદ્ધ, તર્પણ અને પિંડદાન કરવામાં આવે છે. શાસ્ત્રો અનુસાર, પૂર્વજોનું ઋણ ચૂકવવાની આ પ્રાચીન પરંપરા છે.
પિતૃ પક્ષ દરમિયાન પૂર્વજોની આત્માની શાંતિ માટે તર્પણ અને પિંડદાન કરવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે પૂર્વજો અસંતુષ્ટ રહે તો ઘરમાં અશાંતિ, આર્થિક નુકસાન અને જીવનમાં સુખ હણાય છે. જયપુર-જોધપુર સ્થિત પાલ બાલાજી જ્યોતિષ સંસ્થાના ડિરેક્ટર ડૉ. અનીશ વ્યાસના જણાવ્યા અનુસાર, શ્રાદ્ધ એ પિતૃઓને સંતુષ્ટ કરવાનું ઉત્તમ માધ્યમ છે. પૂર્વજનું અવસાન જે તિથિએ થયું હોય તે જ તિથિએ શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે. તિથિ યાદ ન હોય તો આસો અમાસ એટલે કે સર્વ પિતૃ અમાસના દિવસે શ્રાદ્ધ કરવાનો રિવાજ છે.
ધર્મશાસ્ત્રો અનુસાર મનુષ્યને વર્ષમાં 96 વખત પૂર્વજો માટે શ્રાદ્ધ વિધિ કરવાની તક મળે છે, જેમાં 12 મહિનાની 12 અમાસનો સમાવેશ થાય છે. શ્રાદ્ધ વિધિ દ્વારા સળંગ 3 પેઢીના પૂર્વજોને પ્રસાદ અર્પણ કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે પુત્ર, પૌત્ર, ભત્રીજો અથવા ભાણિયો શ્રાદ્ધ કરવા લાયક ગણાય છે. પરંતુ જે પરિવારમાં કોઈ પુરુષ સભ્ય હયાત ન હોય, ત્યાં ઘરની સ્ત્રીઓ પણ આ વિધિ કરી શકે છે.
પિતૃ પક્ષની દરેક તિથિનું અલગ મહત્વ છે:
પૂર્ણિમા: પૂનમના દિવસે મૃત્યુ પામેલા સ્વજનો માટે શ્રાદ્ધ થાય છે.
પ્રતિપદા (એકમ): તિથિ અજાણ હોય તો એકમના દિવસે શ્રાદ્ધ કરવાથી સંપત્તિની સ્થિરતા મળે છે.
પંચમી: અપરિણીત અવસ્થામાં મૃત્યુ પામનારનું શ્રાદ્ધ પંચમીએ થાય છે.
સપ્તમી અને અષ્ટમી: સપ્તમીએ શ્રાદ્ધ કરવાથી મહાન યજ્ઞ જેટલું પુણ્ય મળે છે, જ્યારે અષ્ટમી સમૃદ્ધિ આપે છે.
નવમી: પરિવારની મૃત સ્ત્રીઓ કે માતાઓ માટે નવમીએ શ્રાદ્ધ કરાય છે.
દશમી: આ દિવસનું શ્રાદ્ધ બ્રહ્મત્વની લક્ષ્મી પ્રદાન કરે છે.
એકાદશી: મૃત સાધુ-સંન્યાસીઓ માટે શ્રાદ્ધ થાય છે. આ શ્રેષ્ઠ દાન મનાય છે.
દ્વાદશી અને ત્રયોદશી (તેરસ): દ્વાદશી રાષ્ટ્રના કલ્યાણ અને અનાજમાં વૃદ્ધિ લાવે છે; તેરસ સારા સંતાન, દીર્ઘાયુ અને સમૃદ્ધિ આપે છે.
ચતુર્દશી (ચૌદશ): અકસ્માત કે અકાળ મૃત્યુ પામેલા લોકો માટે ચૌદશે શ્રાદ્ધ થાય છે.
સર્વ પિતૃ મોક્ષ અમાસ: અંતિમ દિવસે તમામ જ્ઞાત અને અજ્ઞાત પૂર્વજો માટે તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે.
શ્રાદ્ધની શાસ્ત્રોક્ત પદ્ધતિ મુજબ, શક્ય હોય તો ગંગા કે અન્ય પવિત્ર નદીના કિનારે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ, અન્યથા ઘરમાં પૂરી શુદ્ધતા સાથે કરી શકાય. શ્રાદ્ધ હંમેશા બપોરના સમયે (કુતપ કાળ) કરવું જોઈએ, જ્યારે સૂર્યનો પડછાયો પગ પર પડવા લાગે. બપોરે 12 વાગ્યા પહેલાં કે રાત્રિના સમયે કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓ સુધી પહોંચતું નથી. યોગ્ય વિદ્વાન બ્રાહ્મણ પાસે મંત્રોચ્ચાર સાથે તર્પણ અને પિંડદાન કરાવ્યા બાદ તેમને ભોજન કરાવી, ક્ષમતા મુજબ દક્ષિણા અને વસ્ત્રદાન કરવું જોઈએ.
શ્રાદ્ધમાં 'પંચબલી'નું વિશેષ આધ્યાત્મિક અને વૈજ્ઞાનિક રહસ્ય છે. ભોજન તૈયાર થાય એટલે સૌથી પહેલાં 5 ભાગ અલગ કાઢવામાં આવે છે, જે પાંચ તત્વો પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા દર્શાવે છે. આમાં કૂતરો (જળ તત્વ), કીડી (અગ્નિ તત્વ), કાગડો (વાયુ તત્વ), ગાય (પૃથ્વી તત્વ) અને દેવતા (આકાશ તત્વ)નો સમાવેશ થાય છે. ગાયને આ પાંચેય તત્વોનું મૂર્તિમંત સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે, તેથી પિતૃ પક્ષમાં ગાયની સેવા વિશેષ ફળદાયી મનાય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ભગવદ્ ગીતાના સાતમા અધ્યાયનો પાઠ કરી તેનું ફળ પિતૃઓને સમર્પિત કરવું જોઈએ.
પિતૃદોષની શાંતિ માટે આ નિયમોનું પાલન જરૂરી છે:
દિશા અને જનોઈ: પિતૃઓની તમામ વિધિ દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ રાખીને અને જનોઈ જમણા ખભા પર (અપસવ્ય) રાખીને કરવી.
સાત્વિક ભોજન: રસોઈમાં લસણ, કાંદો, માંસાહાર અને તામસિક વસ્તુઓનો ઉપયોગ ટાળવો.