હિન્દુ ધર્મમાં પિતૃ પક્ષનું ખાસ મહત્ત્વ છે. વર્ષ 2026માં પિતૃ પક્ષ 27 સપ્ટેમ્બરથી શરૂ થઈને 10 ઓક્ટોબર સુધી ચાલશે. આ 15 દિવસ દરમિયાન લોકો પોતાના દિવંગત પૂર્વજોના આત્માની શાંતિ અને તેમની કૃપા માટે શ્રાદ્ધ, તર્પણ અને પિંડદાન કરે છે. શ્રાદ્ધની વિધિ પૂરી થયા પછી સૌથી મહત્ત્વનું કામ શ્રાદ્ધનું ભોજન છે. ધાર્મિક ગ્રંથોમાં કહ્યું છે કે પિતૃઓને પ્રસન્ન કરવા માટે શ્રાદ્ધનું ભોજન યોગ્ય વ્યક્તિઓને જ કરાવવું જોઈએ. કોણ શ્રાદ્ધનું ભોજન કરી શકે અને કોણ નહીં, તેના નિયમો અહીં સમજાવ્યા છે.
શ્રાદ્ધ ભોજન માટે કોણ અયોગ્ય છે?
વિષ્ણુ સ્મૃતિ, માર્કંડેય પુરાણ અને નારદ પુરાણ જેવા ગ્રંથોમાં શ્રાદ્ધ ભોજન માટે અયોગ્ય વ્યક્તિઓની યાદી આપવામાં આવી છે. આ નિયમો મુજબ, જે લોકો કપટી હોય, ચોરી કરતા હોય અથવા પોતાના સ્વાર્થ માટે બીજાનું નુકસાન કરતા હોય, તેમને શ્રાદ્ધના ભોજન માટે આમંત્રણ આપવું જોઈએ નહીં. ઉપરાંત, જે લોકો માતાપિતાનું સન્માન ન કરતા હોય, ગુરુઓનો અનાદર કરતા હોય અથવા ધાર્મિક પ્રથાઓ અને પરંપરાઓનો સતત વિરોધ કરતા હોય, તેમને શ્રાદ્ધનું ભોજન કરાવવાથી પિતૃઓ નારાજ થાય છે અને શ્રાદ્ધનું પુણ્ય મળતું નથી.
અણધાર્યા મહેમાનો અને સાધુ-સંતોનો સત્કાર
વિષ્ણુ પુરાણમાં એક સુંદર પરંપરા વર્ણવી છે. જો શ્રાદ્ધના દિવસે કોઈ સંત, તપસ્વી, ગરીબ કે કોઈ લાયક મહેમાન આમંત્રણ વિના ઘરે આવે, તો તેમને ભોજન માટે ના પાડવી ન જોઈએ. માન્યતા છે કે પિતૃ પક્ષમાં પૂર્વજો કોઈ પણ સ્વરૂપમાં આંગણે આવી શકે છે. તેથી અણધાર્યા મહેમાનોનું આદરથી સન્માન કરવું અને પ્રેમથી ભોજન કરાવવું પુણ્યશાળી કાર્ય ગણાય છે.
માત્ર બ્રાહ્મણો જ નહીં, સગાં-સંબંધીઓ પણ મહત્ત્વના
સમાજમાં સામાન્ય માન્યતા છે કે શ્રાદ્ધનું ભોજન માત્ર બ્રાહ્મણોને જ કરાવાય છે. પરંતુ શાસ્ત્રો વધુ વિસ્તૃત માહિતી આપે છે. શાસ્ત્રોમાં ઉલ્લેખ છે કે શ્રાદ્ધના ભોજનમાં બ્રાહ્મણો સાથે મામા, મામા પક્ષના અન્ય સંબંધીઓ અને પોતાના ગુરુઓને પણ ખાસ આમંત્રિત કરવા જોઈએ. ખાસ કરીને ભત્રીજા-ભત્રીજીઓને શ્રાદ્ધનું ભોજન પ્રેમથી જમાડવાથી પૂર્વજો અંતરથી પ્રસન્ન થાય છે અને પરિવારને સુખ-સમૃદ્ધિનું આશીર્વાદ આપે છે.
શ્રાદ્ધના ભોજનની તૈયારી અને શુદ્ધતાના નિયમો
શ્રાદ્ધના ભોજનમાં માત્ર 'કોણ જમે છે' જ નહીં, પણ 'ભોજન કેવી રીતે તૈયાર થાય છે' તે પણ અગત્યનું છે. વિષ્ણુ પુરાણ મુજબ, પિતૃઓ માટેનું ભોજન શુદ્ધ પાણી અને તાજા ઘટકો વડે જ બનાવવું જોઈએ. રસોઈ બનાવતી વખતે પવિત્રતા અને સ્વચ્છતાનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. પૂર્વજો માટેના ભોજનમાં લસણ અને ડુંગળીનો ઉપયોગ સદંતર વર્જિત મનાય છે.
યાદ રહે, 2026માં પિતૃ પક્ષ 27 સપ્ટેમ્બરથી 10 ઓક્ટોબર સુધી ચાલશે. આ દિવસોમાં શ્રાદ્ધ, તર્પણ અને પિંડદાન કરીને પૂર્વજોની કૃપા મેળવવામાં આવે છે.