દિલ્હીના સત્ય નિકેનમાં 6 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ 5 માળની ગેરકાયદે PG ઇમારત ધરાશાયી થતાં 5 વિદ્યાર્થીઓ સહિત 7 લોકોના મોત થયા હતા. ક્ષમતા કરતાં વધુ માળનું બાંધકામ અને બેઝમેન્ટમાં ચાલતા ગેરકાયદે સમારકામને કારણે આ દુર્ઘટના સર્જાઈ હતી. આ ઘટના બાદ વહીવટીતંત્રએ ગેરકાયદે PG સામે કડક કાર્યવાહી શરૂ કરી છે અને નવા નિયમો પણ બની રહ્યા છે.
શું તમારા ઘરમાં પણ કોઈ ફ્લોર કે રૂમ ખાલી પડ્યો છે અને તમે તેમાં ભાડૂતો રાખીને PG (Paying Guest) ખોલી વધારાની આવક મેળવવાનું વિચારી રહ્યા છો? આજકાલ દિલ્હી અને નોઈડા જેવા મોટા શહેરો જ નહીં, પણ ટિયર-II શહેરોમાં પણ ઘરના એક ભાગને PGમાં ફેરવીને કમાણી કરવાનો ટ્રેન્ડ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. પરંતુ શું આ રીતે ઘરે PG ચલાવવું કાયદેસર છે? ચાલો જાણીએ.
સામાન્ય રીતે ઘરમાં PG શરૂ કરવા માટે કોઈ ચોક્કસ માર્ગદર્શિકા કે નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા નથી. જો તમે તમારા ઘરના એક ભાગમાં માત્ર થોડા જ લોકોને ભાડેથી રાખો છો, તો તેમાં કોઈ સમસ્યા નથી. તમે રહેણાંક (residential) વિસ્તારમાં તમારી જગ્યા ભાડે આપી શકો છો.
પરંતુ જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાની જગ્યામાં મોટી સંખ્યામાં લોકોને રહેવાની સુવિધા આપે છે અને તેને સંપૂર્ણ વ્યવસાય તરીકે ચલાવે છે, ત્યારે પરિસ્થિતિ બદલાઈ જાય છે. જોકે ક્યારે આ વ્યવસાય કમર્શિયલ ગણાશે અને ક્યારે તેને સામાન્ય રહેઠાણ માનવામાં આવશે તે અંગે સ્પષ્ટ નિયમો નથી.
દિલ્હી હાઈકોર્ટના એક વકીલના જણાવ્યા અનુસાર, જો તમે મોટા પાયે PG શરૂ કરવા માંગતા હોવ તો તેનું રજિસ્ટ્રેશન અને સરકાર કે વહીવટીતંત્રની પરવાનગી લેવી ફરજિયાત બની જાય છે. જ્યારે PGમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો રહેતા હોય, ત્યારે બિલ્ડિંગની સ્થિતિ, વેન્ટિલેશન, ફાયર સેફ્ટી, ગાર્ડ, વોર્ડન અને રૂમની પહોળાઈને લગતા કડક નિયમો લાગુ પડે છે. માત્ર થોડા લોકોને રાખવા પર આ બધી આવશ્યકતાઓમાંથી પસાર થવું પડતું નથી.
PGની કમાણી પર કેવો ટેક્સ લાગે તે અંગે ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટે સમજાવ્યું કે આમાં થોડો વિરોધાભાસ જોવા મળે છે. જો તમે માત્ર થોડા લોકોને ઘરમાં રાખીને ભાડું લો છો, તો તમારે સામાન્ય ઘરભાડાની આવકની જેમ જ તમારી આવક જાહેર કરીને ઇન્કમ ટેક્સ રિટર્ન ફાઇલ કરવાનું રહે છે. કમાણી પર સામાન્ય આવકવેરાના નિયમો જ લાગુ પડે છે. સાથે સુરક્ષાના ભાગરૂપે પોલીસ વેરિફિકેશન કરાવવું અત્યંત જરૂરી છે, જેથી પોલીસને જાણ રહે કે તમારા ઘરમાં કોણ રહે છે.
પરંતુ જો તમે મોટા પાયે PGનો બિઝનેસ ચલાવી રહ્યા છો, તો તમારે GST સિસ્ટમ હેઠળ આવવું પડશે. રહેણાંક વિસ્તારમાં આપવામાં આવતી આવી વ્યવસાયિક સુવિધાઓ પર સામાન્ય નિયમો મુજબ ટેક્સ ભરવો જરૂરી બની જાય છે.
PGના વ્યવસાયને નિયંત્રણમાં લાવવા અને સુરક્ષા વધારવા માટે દિલ્હી સરકાર 'પેઇંગ ગેસ્ટ એકોમોડેશન રેગ્યુલેશન એન્ડ વેલ્ફેર બિલ' લાવી રહી છે. આ પ્રસ્તાવિત બિલમાં PG રજિસ્ટ્રેશન, ભાડું, સુરક્ષા અને ભાડુઆતોની ફરિયાદના નિવારણ માટે નવા નિયમો બનાવાયા છે. તેમાં તમામ PGએ ફરજિયાતપણે રજિસ્ટ્રેશન કરાવવું પડશે. PG ઓપરેટરોએ 90 દિવસની અંદર ઝોનિંગ ઓથોરિટી પાસેથી ઓપરેટિંગ લાઇસન્સ લેવું પડશે. CCTV અને 15થી વધુ લોકો હોય તો ગાર્ડ-વોર્ડન રાખવાના નિયમો હશે. મોટા પાયે PG ચલાવવા GST પણ લાગુ પડશે.