કેન્સરનું નામ સાંભળતાં જ મોટાભાગના લોકો શરીરના કોઈ ચોક્કસ અંગમાં થયેલી ગાંઠ કે ટ્યુમર વિશે વિચારે છે. પરંતુ કેટલાક કેન્સર એવા પણ હોય છે જે પેટની અંદરના અવયવોને ઢાંકતી પાતળી પરત એટલે કે ‘પેરીટોનિયમ’ (Peritoneum) ને અસર કરે છે. આ સ્થિતિને પેરીટોનિયલ કેન્સર કહેવામાં આવે છે.
ઘણા કિસ્સામાં આ કેન્સર સીધું પેરીટોનિયમથી શરૂ થાય છે, જ્યારે મોટાભાગે પેટ, આંતરડા, એપેન્ડિક્સ કે અન્ય કેન્સર પેટની અંદરની દીવાલ સુધી ફેલાવાને કારણે પેરીટોનિયલ કેન્સર જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે. લોકો પેટની સામાન્ય તકલીફોને ગેસ કે એસિડિટી સમજીને અવગણે છે. પેરીટોનિયલ કેન્સરના કિસ્સામાં પણ ઘણી વાર આવું જ થાય છે.
પેરીટોનિયમ શું છે?
પેરીટોનિયમ એ પેટની અંદરની દીવાલ અને પેટના મોટાભાગના અંગોને ઢાંકતી પાતળી પટલ છે. જ્યારે કેન્સરના કોષો આ સપાટી પર ફેલાઈને અનેક જગ્યાએ નાની-મોટી ગાંઠો બનાવવા લાગે છે, ત્યારે તેને ‘પેરીટોનિયલ કાર્સિનોમેટોસિસ’ કહેવામાં આવે છે. આ સ્થિતિ સામાન્ય રીતે બીમારીના અંતિમ તબક્કાનો સંકેત હોઈ શકે છે.
શરૂઆતમાં લક્ષણો કેમ પકડાતા નથી?
પેરીટોનિયલ કેન્સરનો સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે તેના શરૂઆતી લક્ષણો મોટાભાગે પેટની સામાન્ય સમસ્યાઓ જેવા જ હોય છે. પેટ ફૂલવું, ગેસ, અપચો કે કબજિયાત જેવી ફરિયાદોને લોકો લાંબા સમય સુધી નજરઅંદાજ કરી દે છે. આ જ કારણસર, જો લક્ષણો સતત રહેતા હોય અથવા ધીમે-ધીમે વધતા હોય, તો તેને હળવાશથી લેવા જોઈએ નહીં.
તેના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
- પેટ સતત ફૂલવું અથવા તેનો આકાર વધવો
- પેટમાં દુખાવો કે ભારેપણું રહેવું
- થોડું જમ્યા પછી જ પેટ ભરાઈ ગયું હોય તેવો અહેસાસ થવો (Early satiety)
- ભૂખ ઓછી લાગવી
- કોઈ પ્રયત્ન કર્યા વિના અચાનક વજન ઘટવા લાગવું
- સતત થાક અને નબળાઈનો અનુભવ થવો
- ઉબકા આવવા કે ઊલટી થવી
- કબજિયાત કે ઝાડા જેવા આંતરડાના કાર્યોમાં ફેરફાર થવો
- પેટમાં પાણી ભરાવું (જેને એસાઇટિસ – Ascites કહે છે)
બીમારી વધવા પર આંતરડામાં અવરોધ ઊભો થઈ શકે છે અને ખોરાક કે ગેસ પસાર થવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.
આ કેન્સર કેટલી ઝડપથી ફેલાઈ શકે છે?
ડોક્ટરના જણાવ્યા અનુસાર પેરીટોનિયલ કેન્સરની સારવાર તેના પ્રકાર અને તે કયા કેન્સરમાંથી શરૂ થયું છે તેના પર નિર્ભર કરે છે. કેટલાક પ્રકારના કેન્સર ધીમે ધીમે વધે છે, જ્યારે કેટલાક અત્યંત ઝડપથી ફેલાઈ શકે છે. જ્યારે કેન્સર પેટની ગુહામાં ફેલાય છે, ત્યારે તે પેરીટોનિયમની અલગ-અલગ સપાટીઓ પર જમા થઈને આંતરડા, પેટ, લિવરની સપાટી અને આસપાસના અન્ય અવયવોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. સમય જતાં ટ્યુમરનો બોજો વધવાથી પેટમાં પાણી જમા થઈ શકે છે અને આંતરડા પર દબાણ વધવાથી ‘બોવેલ ઓબસ્ટ્રક્શન’ જેવી ગંભીર સમસ્યા પણ સર્જાઈ શકે છે.
શું આ કેન્સર ખૂબ જ ખતરનાક છે?
પેરીટોનિયમ સુધી કેન્સર ફેલાવું એ ચોક્કસપણે ગંભીર સ્થિતિ છે, પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે દર્દી માટે સારવારના તમામ રસ્તા બંધ થઈ ગયા છે. બીમારીનો પ્રકાર, કેન્સર કેટલું ફેલાયું છે, દર્દીની ઉંમર અને સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય, તેમજ સર્જરી દ્વારા ટ્યુમરને કેટલું દૂર કરી શકાય છે—આ તમામ બાબતોના આધારે સારવારની ચોક્કસ રણનીતિ નક્કી કરવામાં આવે છે.
કયા સંકેતો મળે તો તરત ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો?
જો પેટ સતત ફૂલી રહ્યું હોય, વારંવાર પેટમાં દુખાવો કે ભારેપણું રહેતું હોય, ભૂખ મરી ગઈ હોય, કારણ વગર વજન ઘટતું હોય અથવા પેટમાં પાણી ભરાયું હોય તેવો અહેસાસ થતો હોય, તો તેને માત્ર ગેસ કે સામાન્ય પાચનની સમસ્યા માનીને લાંબા સમય સુધી ટાળવું યોગ્ય નથી.
ખાસ કરીને એવી વ્યક્તિઓ કે જેમની અગાઉ પેટ, આંતરડા, એપેન્ડિક્સ કે સ્ત્રી પ્રજનન અંગોને લગતા કેન્સરની સારવાર થઈ ચૂકી હોય, તેમનામાં પેટ સંબંધિત નવા લક્ષણો દેખાય તો સમયસર સચોટ તપાસ કરાવવી અત્યંત આવશ્યક છે.