ટીવી પર કાયદો પસાર થતો જોવામાં માત્ર દસ સેકન્ડ લાગે છે. સ્પીકર બિલનું નામ બોલે છે, હાથ ઊંચા થાય છે અને પછી એ જ ચેનલ બીજા સમાચાર તરફ આગળ વધી જાય છે. પણ સંસદમાં બિલ પસાર થવાની પ્રક્રિયા આટલી ઝડપી હોતી નથી. બિલ પસાર થતાં પહેલાં તેને ત્રણ વાર વંચાય છે. દરેક વાંચનનું પોતાનું અલગ મહત્વ અને નામ હોય છે.
પહેલું વાંચન: બિલ રજૂ થાય છે
પહેલી વાર વાંચન વખતે કોઈ મંત્રી કે સાંસદ બિલને સંસદમાં રજૂ કરવાની મંજૂરી માંગે છે. આ તબક્કે બિલ પર વિગતવાર ચર્ચા થતી નથી. બિલ છાપવામાં આવે છે અને જાહેર કરવામાં આવે છે, જેથી કોઈ પણ નાગરિક તેને વાંચી શકે.
બીજું વાંચન: જોગવાઈ પર ચર્ચા અને સમિતિની તપાસ
બીજી વાર વાંચન વખતે બિલની દરેક જોગવાઈ પર ચર્ચા થાય છે. સાંસદો કોઈ વાક્ય, આંકડા કે શબ્દમાં ફેરફાર સૂચવી શકે છે. આ તબક્કા પહેલાં બિલને સંસદીય સમિતિ પાસે તપાસ માટે મોકલી શકાય છે. આ સમિતિ સાંસદોના નાના જૂથની હોય છે, જે બિલની ઊંડી તપાસ કરે છે. તપાસ અઠવાડિયાઓ સુધી ચાલી શકે છે. કેટલીક વાર સમિતિ બહારના નિષ્ણાતો અને સામાન્ય નાગરિકોના અભિપ્રાય પણ મંગાવે છે.
ત્રીજું વાંચન: અંતિમ સ્વરૂપ પર મતદાન
ત્રીજી વાર વાંચન સુધીમાં મોટાભાગની ચર્ચા પૂરી થઈ ચૂકી હોય છે. આ તબક્કે ગૃહ બિલના અંતિમ સ્વરૂપ પર મતદાન કરે છે. ભારતની સંસદમાં બે ગૃહ છે – લોકસભા અને રાજ્યસભા. બિલને બંને ગૃહોમાંથી અલગ-અલગ તબક્કામાં પસાર થવું પડે છે. બંને ગૃહોની પ્રક્રિયા પૂરી થાય પછી બિલ રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી માટે મોકલાય છે. રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી બાદ જ બિલ કાયદો બને છે.
શા માટે આટલી કાળજી જરૂરી છે?
દેશના 140 કરોડથી વધુ લોકોના જીવન પર અસર કરતા કાયદા માટે આટલી તપાસ જરૂરી છે. કારણ કે કોઈ અસ્પષ્ટ શબ્દ કે કોઈ વિચિત્ર જોગવાઈ બાદમાં અદાલતમાં, પોલીસ સ્ટેશનમાં કે સામાન્ય નાગરિકના રોજિંદા જીવનમાં સામે આવી શકે છે. કાયદો પસાર થવાના દિવસે પૂરો થતો નથી; તે ત્યારે પૂરો થાય છે જ્યારે નાગરિક તેની સાથે જીવવા લાગે છે.
પણ હકીકત આનાથી અલગ છે
PRS Legislative Research, જે વર્ષોથી સંસદના કામકાજ પર નજર રાખે છે, તેના આંકડા ચિંતા જન્માવે છે. 14મી લોકસભા (2004-2009)માં 60 ટકા અને 15મી લોકસભા (2009-2014)માં 71 ટકા બિલ સંસદીય સમિતિઓ પાસે તપાસ માટે મોકલાયા હતા. 16મી લોકસભામાં આ આંકડો ઘટીને 26 ટકા થઈ ગયો. 17મી લોકસભાના કેટલાક સત્રોમાં તો ઘણા બિલ પસાર થયા, પણ એક પણ બિલ સમિતિ પાસે મોકલવામાં આવ્યું નહોતું. એટલે કે સંસદે સૌથી ધીમો અને સૌથી કાળજીપૂર્વકનો તબક્કો વારંવાર ટાળી દીધો છે.
આ કોઈ એક પક્ષની વાત નથી
આ ટીકા કોઈ એક પક્ષ કે સરકાર સામેની નથી. જે પણ પક્ષ સત્તામાં રહ્યો છે, તેણે પોતાના બિલ ઝડપથી પસાર કરાવવાની ઇચ્છા દર્શાવી છે. અને જે પણ પક્ષ વિપક્ષમાં રહ્યો છે, તેણે વધુ તપાસની માગ કરી છે. આ પ્રક્રિયામાં સુધારો જરૂરી છે, જેથી દરેક કાયદાને યોગ્ય ચર્ચા અને તપાસ મળે. કારણ કે કાયદા સાથે દરેક નાગરિકે જીવવાનું હોય છે.