તમે કોઈ દુકાન પર ચા પીવા રોકાઓ છો અને ગરમ ચા ડિસ્પોઝેબલ પેપર કપમાં આપવામાં આવે છે. તમને લાગે છે કે પેપર કપ સુરક્ષિત અને પર્યાવરણમિત્ર છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આવા કપમાં ગરમ ચા-કોફી પીવી સ્વાસ્થ્ય માટે નુકસાનકારક હોઈ શકે છે?
વર્ષ 2021માં ‘જર્નલ ઑફ હેઝર્ડસ મટિરિયલ્સ’માં એક અભ્યાસ પ્રકાશિત થયો હતો. સંશોધકોએ 5 અલગ-અલગ કંપનીઓના પેપર કપ લીધા અને તેમાં ઉકળતું પાણી રેડ્યું. પાણી 15 મિનિટ સુધી કપમાં રાખવામાં આવ્યું. સંશોધન મુજબ, 100 મિલી ગરમ પાણીમાં સરેરાશ આશરે 25,000 માઇક્રોન કદના માઇક્રોપ્લાસ્ટિક કણો મળી આવ્યા. આ ઉપરાંત કપની અંદરની પ્લાસ્ટિક કોટિંગમાં સીસું, ક્રોમિયમ અને કેડમિયમ જેવી ભારે ધાતુઓ પણ મળી આવી.
આ અંગે ડૉ. અલી શેર, કન્સલ્ટન્ટ, ઇન્ટરનલ મેડિસિન, અપોલો સ્પેક્ટ્રા હૉસ્પિટલ, દિલ્હી સાથેની વાતચીતમાં જાણવા મળ્યું કે ડિસ્પોઝેબલ પેપર કપ સંપૂર્ણપણે કાગળના બનેલા હોતા નથી. તેને મજબૂત અને લીક-પ્રૂફ બનાવવા માટે અંદરની બાજુએ પ્લાસ્ટિક (સામાન્ય રીતે પોલિએથિલિન) અથવા ક્યારેક બાયોપ્લાસ્ટિક (PLA)નું પાતળું કોટિંગ કરવામાં આવે છે. ચા અથવા કૉફી જેવા ગરમ પીણાના સંપર્કમાં આવતાં આ જ સ્તર ધીમે ધીમે ઓગળે છે અને માઇક્રોપ્લાસ્ટિક અથવા અન્ય રસાયણો છોડે છે.
ગરમ વસ્તુઓ નાખવાથી પેપર કપમાંથી માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ અને કેટલાક રસાયણિક કણો છૂટે છે, જે શરીરમાં પહોંચીને હોર્મોન્સ, રોગપ્રતિકારક શક્તિ અને કોષોની સામાન્ય કામગીરીને અસર કરી શકે છે. આ મુદ્દાઓને વિગતવાર સમજીએ:
1. માઇક્રોપ્લાસ્ટિક: મોટાભાગના પેપર કપની અંદર પોલિએથિલીન (PE) અથવા PLAનું પાતળું પ્લાસ્ટિક કોટિંગ હોય છે. ગરમ ચા-કોફી રેડવામાં આવે ત્યારે તેમાંથી સૂક્ષ્મ પ્લાસ્ટિકના કણો બહાર આવે છે. લાંબા ગાળે તે આરોગ્યને નુકસાન પહોંચાડે છે.
2. નેનોપ્લાસ્ટિક: આ માઇક્રોપ્લાસ્ટિક કરતાં પણ નાના કણો હોય છે. તેમનું કદ 1 માઇક્રોમીટરથી ઓછું હોય છે. આ શરીરમાં સોજો, ઑક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ અને કોષોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. તેમની લાંબા ગાળાની અસરો અંગે હજુ સંશોધન ચાલુ છે.
3. પ્લાસ્ટિક એડિટિવ્સ: પ્લાસ્ટિકના કોટિંગને લવચીક અને ટકાઉ બનાવવા માટે વિવિધ એડિટિવ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં આ પદાર્થો પીણામાં ભળી શકે છે. આનું જોખમ ઉપયોગમાં લેવાયેલી સામગ્રી, તાપમાન અને કપની ગુણવત્તા પર આધાર રાખે છે.
4. પ્રિન્ટિંગ ઇન્કના કેમિકલ્સ: કપની પ્રિન્ટિંગ અથવા મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્વૉલિટી ખરાબ હોય તો કેમિકલ્સના પીણામાં ભળી જવાનું જોખમ વધારે હોય છે. સારી ક્વૉલિટીવાળા ફૂડ-ગ્રેડ કપમાં આ જોખમ થોડું ઓછું હોય છે, પરંતુ શૂન્ય નથી હોતું.
5. હેવી મેટલ્સ: કેટલાક પેપર કપમાંથી લેડ, ક્રોમિયમ અને કૅડમિયમ જેવા હેવી મેટલ્સ પણ મુક્ત થઈ શકે છે. લાંબા સમયગાળે આ મગજ, લિવર, કિડની અને હૃદયને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
દરરોજ પેપર કપમાં ગરમ ચા-કૉફી અથવા સૂપ પીવાથી કપના ટૉક્સિન્સ શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે. લાંબા સમયગાળે તેના ઘણા હેલ્થ રિસ્ક થઈ શકે છે. જે લોકો લાંબા સમય સુધી અને દિવસમાં ઘણી વખત પેપર કપમાં ગરમ પીણાં પીવે છે, તેમને જોખમ વધારે હોય છે. આ ઉપરાંત, કિડનીની બીમારી, લિવરની બીમારી, નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ, ગર્ભવતી મહિલાઓ, નાનાં બાળકો અને વૃદ્ધોએ વધુ સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
ડૉ. અલી શેર જણાવે છે કે કેટલીક સ્ટડીઝમાં પેપર કપમાંથી નીકળતા માઇક્રોપ્લાસ્ટિક અને રસાયણોને કેન્સર સાથે જોડવામાં આવ્યા છે, પરંતુ આ અંગે હજુ વધુ સંશોધનની જરૂર છે. સાવચેતી રૂપે, ગરમ પીણાં માટે કાચ, સ્ટીલ અથવા માટીના કપનો ઉપયોગ કરવો શ્રેષ્ઠ છે. જો પેપર કપનો ઉપયોગ કરવો પડે તો ફૂડ-ગ્રેડ ક્વૉલિટીવાળા કપ પસંદ કરો અને ગરમ પીણું લાંબા સમય સુધી કપમાં ન રાખો.