પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધોમાં ઉત્તેજના વધી છે. ઓક્ટોબરની શરૂઆતમાં પાકિસ્તાની લડાકુ વિમાનોએ અફઘાનિસ્તાનની હવાઈ સરહદમાં પ્રવેશ કરીને કુનાર અને હેલમંદ પ્રદેશોમાં હવાઈ હુમલા કર્યાના અહેવાલો છે. પાકિસ્તાની સેનાએ દાવો કર્યો હતો કે તેણે 22 આતંકવાદીઓને ઠાર કર્યા છે. જોકે યુનાઈટેડ નેશન્સ અને અફઘાન સરકારના ગ્રાઉન્ડ રિપોર્ટ અનુસાર આ હુમલામાં 10 નિર્દોષ નાગરિકો, જેમાં બાળકો પણ સામેલ હતા, માર્યા ગયાનું જણાવાયું છે.
આ ઘટનાક્રમ બાદ અફઘાનિસ્તાને જવાબી કાર્યવાહી કરી હોવાના સંકેત આપ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયાના અહેવાલો મુજબ ખૈબર પખ્તુનખ્વા વિસ્તારમાં ડ્યુરન્ડ લાઈન નજીકની લગભગ 30 પાકિસ્તાની ચોકીઓ ખાલી કરાવવામાં આવી હોવાનું અને સરહદ પર તૈનાત 5 હજારથી વધુ સૈનિકો સુરક્ષિત વિસ્તારો તરફ પીછેહઠ કર્યાનું કહેવાય છે. પાકિસ્તાન તરફથી આ આંકડાઓની સત્તાવાર પુષ્ટિ થઈ નથી, તેથી આ દાવાઓને અંતિમ સત્ય તરીકે લેવા યોગ્ય નથી.
પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે સરહદ વિવાદ લાંબા સમયથી ચાલે છે. 2,640 કિલોમીટર લાંબી ડ્યુરન્ડ લાઈનને અફઘાનિસ્તાન માન્યતા આપતું નથી, જ્યારે પાકિસ્તાન તેને સત્તાવાર સરહદ ગણે છે. આ વિવાદ ઉપરાંત તહરીક-એ-તાલિબાન પાકિસ્તાન (TTP) સાથે પાકિસ્તાનની લડાઈએ પણ તણાવ વધાર્યો છે. પાકિસ્તાન આરોપ લગાવે છે કે અફઘાનિસ્તાનમાં તાલિબાન સરકાર બન્યા બાદ TTPને ત્યાં આશ્રય મળ્યો છે. અફઘાન તાલિબાન સરકાર આ આરોપને નકારે છે અને કહે છે કે પાકિસ્તાનની સુરક્ષા સમસ્યાઓ માટે તેને જવાબદાર ઠેરવી શકાય નહીં.
ઓગસ્ટ 2021માં અમેરિકાએ અફઘાનિસ્તાનમાંથી પોતાની સેના પાછી ખેંચી લીધા બાદ તાલિબાને કાબૂલ પર કબજો કર્યો હતો. તે સમયે પાકિસ્તાનમાં ખુશીનું વાતાવરણ હતું. પાકિસ્તાનની ગુપ્તચર સંસ્થા ISIના પૂર્વ વડા ફૈઝ હમીદ કાબૂલની એક હોટેલમાં ચાની ચૂસ્કી લેતા ફોટામાં જોવા મળ્યા હતા. પાકિસ્તાનને આશા હતી કે તાલિબાનના સત્તામાં આવવાથી તેને વ્યૂહાત્મક લાભ થશે, પરંતુ પરિસ્થિતિ તેનાથી વિપરીત બની.
તાલિબાન પાસે અમેરિકી હથિયારો પણ મોટી સંખ્યામાં પહોંચ્યા છે. 2021માં અમેરિકી સેનાએ અફઘાનિસ્તાન છોડતી વખતે અબજો ડોલરના આધુનિક હથિયારો અને લશ્કરી સાધનો પાછળ છોડી દીધા હતા. આ હથિયારો હવે તાલિબાનના નિયંત્રણમાં હોવાનું મનાય છે, જેનાથી તેમની લડાકુ ક્ષમતા વધી છે.
ભારત માટે શું અર્થ? ભારત અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે ઐતિહાસિક અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો રહ્યા છે. ભારતે અફઘાનિસ્તાનમાં વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે. પાકિસ્તાન સાથે તાલિબાનના સંઘર્ષથી ભારતને સીધો લાભ કે નુકસાન થાય તેમ કહી શકાય નહીં, પરંતુ આ કટોકટી ભારત માટે એક નજર રાખવા જેવી બાબત છે. ભારત માટે આ સ્થિતિમાં સૌથી મહત્ત્વનું છે કે તે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોની રક્ષા કરે અને પડોશી દેશોમાં સ્થિરતા જળવાય તે માટે પ્રયત્ન કરે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે પાકિસ્તાનની અફઘાનિસ્તાન નીતિ તેના માટે જટિલતા ઊભી કરી રહી છે. સરહદ પરના તાજા વિકાસ પર સત્તાવાર પુષ્ટિની રાહ જોવી જરૂરી છે, પરંતુ એટલું સ્પષ્ટ છે કે આ પ્રદેશમાં સ્થિરતા માટે બંને દેશો વચ્ચે સંવાદ અને સહકાર જરૂરી છે.