ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વેપાર પર સત્તાવાર પ્રતિબંધ હોવા છતાં, પાકિસ્તાન ભારતમાંથી દવાઓ, જરૂરી કેમિકલ્સ અને લોહી સંબંધિત ઉત્પાદનો મેળવી રહ્યું છે. જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન પાકિસ્તાને ભારત પાસેથી ₹578 કરોડનો સામાન ખરીદ્યો હોવાના અહેવાલ છે. નિષ્ણાતોના મતે, પાકિસ્તાન દર વર્ષે આશરે 10 અબજ ડોલર (લગભગ ₹94,000 કરોડ)નો ભારતીય માલ છૂપી રીતે આયાત કરે છે.
પ્રતિબંધ હોવા છતાં આ સપ્લાય કેવી રીતે શક્ય બને છે, પાકિસ્તાનની મજબૂરી શું છે અને શું ભારત સરકાર તેને રોકી શકતી નથી – તે સમજવા માટે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ જુઓ.
પ્રશ્ન 1: ભારત-પાકિસ્તાન વેપાર પર પ્રતિબંધ ક્યારે લાગ્યો?
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વેપાર પર બે તબક્કામાં સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાગ્યો. પ્રથમ, 14 ફેબ્રુઆરી 2019ના રોજ પુલવામા હુમલા બાદ ભારતે પાકિસ્તાનને 'મોસ્ટ ફેવર્ડ નેશન'નો દરજ્જો પાછો ખેંચી લીધો અને તેના સામાન પર કસ્ટમ ડ્યુટી બમણી કરી. ત્યારબાદ 5 ઓગસ્ટ 2019માં જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી કલમ 370 હટાવતાં પાકિસ્તાને ભારતમાંથી આયાત પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. જોકે, એક મહિનાની અંદર પાકિસ્તાનની ડ્રગ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી (DRAP)એ મેડિકલ ઉત્પાદનોને પ્રતિબંધમાંથી મુક્તિ આપી દીધી.
બીજા તબક્કામાં, પહેલગામ હુમલા બાદ ભારતે અટારી ચેકપોસ્ટ બંધ કરી, તો પાકિસ્તાને પણ સીધા કે ત્રીજા દેશ મારફતે થતા વેપાર પર પ્રતિબંધ મૂક્યો અને વાઘા બોર્ડર બંધ કરી દીધું. મે 2025માં ઓપરેશન સિંદૂર બાદ યુદ્ધવિરામ થયો, પણ વેપાર પ્રતિબંધ યથાવત્ રહ્યો. હાલમાં બંને દેશો વચ્ચે સત્તાવાર વેપાર થતો નથી. કુલ વેપાર 2018માં ₹20,000 કરોડથી ઘટીને 2024 સુધીમાં આશરે ₹10,000 કરોડ થઈ ગયો છે.
પ્રશ્ન 2: પ્રતિબંધ છતાં પાકિસ્તાન ભારત પાસેથી કેટલો અને કયો સામાન ખરીદે છે?
2019માં પ્રતિબંધ બાદ પાકિસ્તાન મોટાભાગે તબીબી ઉત્પાદનો જ ખરીદે છે. પાકિસ્તાનના સરકારી વેપાર આંકડા મુજબ, 2025-26માં ભારત પાસેથી કુલ આયાતમાં 96.2% ઓર્ગેનિક કેમિકલ્સ અને દવાઓનો હિસ્સો છે, જ્યારે 2024-25માં આ હિસ્સો 93% હતો. સૌથી વધુ આયાત વેક્સિન અને લોહીના ઉત્પાદનોની થાય છે. 2025માં પાકિસ્તાને ₹659.47 કરોડનો આવો સામાન ખરીદ્યો હતો, જે આ વર્ષે વધીને ₹878.04 કરોડ થયો છે. વેક્સિનની આયાત ગયા વર્ષે ₹104.13 કરોડની સામે 2025-26માં વધીને ₹303 કરોડ થઈ છે.
પ્રશ્ન 3: પ્રતિબંધ હોવા છતાં ભારતમાંથી સપ્લાય કેવી રીતે થાય છે?
પાકિસ્તાનની ટ્રેડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (TDAP)ના પૂર્વ પ્રમુખ મોહમ્મદ જુબૈર મોતીવાલાના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતીય સામાન 'ત્રીજા દેશો' મારફતે પાકિસ્તાન પહોંચે છે. પાકિસ્તાની વેપારીઓ ત્રણ પગલાંમાં આ કરે છે:
1. ગ્રે-ઝોન સ્ટ્રેટેજી: થિંક ટેન્ક GTRI મુજબ, ભારતીય કંપનીઓ પહેલાં UAEના દુબઈ પોર્ટ, સિંગાપોર, શ્રીલંકાના કોલંબો કે મલેશિયાના પોર્ટ પર માલ મોકલે છે. ત્યાં સ્વતંત્ર કંપનીઓ માલ ઉતારીને વેરહાઉસમાં સંગ્રહિત કરે છે. વેરહાઉસમાં સંગ્રહિત માલ પર ડ્યુટી લાગતી નથી, તેથી તેને 'ગ્રે-ઝોન સ્ટ્રેટેજી' કહેવાય છે.
2. લેબલ બદલવું: વેરહાઉસમાં માલનું પેકેજિંગ અને દસ્તાવેજો બદલી નાખવામાં આવે છે. 'મેડ ઇન ઇન્ડિયા'નું લેબલ હટાવીને 'મેડ ઇન UAE' અથવા 'મેડ ઇન સિંગાપોર' લગાવવામાં આવે છે.
3. નવા લેબલ સાથે પાકિસ્તાનમાં ડિલિવરી: નવા લેબલવાળો એ જ માલ પાકિસ્તાન પહોંચાડવામાં આવે છે. દુબઈ, સિંગાપોર જેવા દેશોના નવા લેબલ અને વધુ ભાડાને કારણે આ માલ પાકિસ્તાનને ભારતની સરખામણીએ 15થી 30% સુધી મોંઘો પડે છે.
GTRIના સ્થાપક અજય શ્રીવાસ્તવ મુજબ, ભારતીય નિકાસકારો જે ઓટોપાર્ટ્સ $1 લાખમાં દુબઈ મોકલે છે, તે જ ઓટોપાર્ટ્સ UAE પાકિસ્તાનને $1.3 લાખમાં વેચે છે.