તમે ઓમેગા-3 ફેટી એસિડનું નામ ઘણી વાર સાંભળ્યું હશે. ક્યારેક તેને હૃદય માટે ઉત્તમ ગણાવવામાં આવે છે, તો ક્યારેક મગજ અને આંખો માટે જરૂરી પોષક તત્ત્વ કહેવામાં આવે છે. બજારમાં તેના નામે અનેક સપ્લિમેન્ટ્સ પણ મળે છે. પરંતુ ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ વાસ્તવમાં શું છે, તે શરીર માટે કેમ જરૂરી છે અને તેની ઉણપ પૂરી કરવા માટે શું ખાવું જોઈએ, તે સમજવું જરૂરી છે.
ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ શરીર માટે જરૂરી હેલ્ધી ફેટ્સ છે. આપણું શરીર તેને પૂરતા પ્રમાણમાં જાતે બનાવી શકતું નથી, તેથી તેને આહાર દ્વારા લેવું અનિવાર્ય બને છે. ચાલો સરળ ભાષામાં સમજીએ કે ઓમેગા-3ના ફાયદા શું છે, તે કઈ ચીજોમાંથી મળે છે અને તેના સપ્લિમેન્ટ્સ લેતી વખતે કઈ સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
ઓમેગા-3 એ પોલીઅનસેચ્યુરેટેડ ફેટ છે, જેને ગુણકારી હેલ્ધી ફેટ પણ કહેવાય છે. તે શરીરના કોષોને યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવામાં મદદ કરે છે. તે કોષોના બાહ્ય પડ (સેલ મેમ્બ્રેન)નો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. આંખો અને મગજના કોષોમાં પણ તેનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર હોય છે.
અમેરિકાની નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ હેલ્થ (NIH)ના ઓફિસ ઓફ ડાયેટરી સપ્લિમેન્ટ્સ અનુસાર, ઓમેગા-3 ફેટી એસિડના મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર છે – ALA, EPA અને DHA. તેમાં ALA મુખ્યત્વે વનસ્પતિજન્ય આહારમાંથી મળે છે, જ્યારે EPA અને DHA મોટાભાગે માછલી તથા અન્ય સી-ફૂડમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે.
ALA (આલ્ફા-લિનોલેનિક એસિડ): આ વનસ્પતિજન્ય ઓમેગા-3 છે. તે અળસીના બીજ (ફ્લેક્સ સીડ્સ), ચિયા સીડ્સ, અખરોટ અને સોયાબીન તેલ જેવી વસ્તુઓમાંથી મળે છે.
EPA (ઇકોસાપેન્ટાએનોઇક એસિડ): તે મુખ્યત્વે માછલી અને સી-ફૂડમાંથી મળે છે.
DHA (ડોકોસાહેક્સાએનોઇક એસિડ): આ મગજ અને આંખોના રેટિના માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ફેટી એસિડ છે, જે મુખ્યત્વે માછલી અને સી-ફૂડમાંથી મળે છે.
ધ્યાન આપવા જેવી બાબત એ છે કે શરીર ALAને અમુક હદ સુધી EPA અને DHAમાં રૂપાંતરિત કરી શકે છે, પરંતુ આ પ્રમાણ ઘણું ઓછું હોય છે. NIHના મતે, ALAમાંથી EPA અને DHA બનવાની પ્રક્રિયા મર્યાદિત હોય છે. તેથી જો તમે આ બંને ફેટી એસિડ્સનું પ્રમાણ વધારવા માગતા હોવ, તો તેના સીધા સ્ત્રોતોને આહારમાં સામેલ કરવા જરૂરી બની શકે છે.
ઓમેગા-3ને સ્વાસ્થ્ય માટે ગુણકારી માનવામાં આવે છે, પરંતુ તેના દરેક સંભવિત ફાયદા પાછળ એકસરખી વૈજ્ઞાનિક પુષ્ટિ નથી. કેટલાક કિસ્સાઓમાં મજબૂત પુરાવા છે, જ્યારે કેટલાક વિષયો પર હજુ સંશોધન ચાલી રહ્યું છે.
હૃદયના સ્વાસ્થ્ય માટે ફાયદાકારક: ઓમેગા-3ના સૌથી વધુ ચર્ચિત ફાયદાઓમાં હૃદયનું સ્વાસ્થ્ય મોખરે છે. તે લોહીમાં ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સ (એક પ્રકારની ચરબી)નું સ્તર ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સનું વધુ પડતું સ્તર ધમનીઓમાં પ્લેક જમા થવાનું અને હૃદયરોગનું જોખમ વધારી શકે છે.
અમેરિકન હાર્ટ એસોસિએશન (AHA)ની 2019ની એડવાઇઝરી અનુસાર, ડોક્ટરની સલાહ મુજબ અપાતી દરરોજ 4 ગ્રામ પ્રિસ્ક્રિપ્શન ઓમેગા-3 દવા હાઇ ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સ ધરાવતા દર્દીઓમાં તેનું પ્રમાણ આશરે 20 થી 30 ટકા સુધી ઘટાડી શકે છે. જોકે, તેનો અર્થ એવો નથી કે દરેકે બજારમાંથી સીધી ફિશ ઓઇલની કેપ્સ્યુલ લેવી જોઈએ. પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવાઓ અને સામાન્ય ડાયેટરી સપ્લિમેન્ટ્સ અલગ-અલગ હોય છે.
મગજ અને આંખો માટે જરૂરી: DHA ફેટી એસિડ મગજ અને આંખોના રેટિનામાં સારી માત્રામાં હોય છે. તે આ અંગોના કોષોની રચનાનો મહત્વનો ભાગ છે. તેથી શરીરના સામાન્ય કાર્ય માટે તેની જરૂર રહે છે.
જોકે, એવો દાવો કરવો યોગ્ય નથી કે ઓમેગા-3 સપ્લિમેન્ટ્સ લેવાથી યાદશક્તિ એકદમ તેજ થઈ જાય છે કે ઉંમર વધવાની સાથે આવતી માનસિક સમસ્યાઓ સાવ અટકી જાય છે. NIH અનુસાર, અલ્ઝાઇમર, ડિમેન્શિયા અને યાદશક્તિ સાથે જોડાયેલા સંભવિત ફાયદાઓ પર સંશોધન ચાલી રહ્યું છે અને નક્કર પુષ્ટિ માટે હજુ વધુ અભ્યાસ જરૂરી છે.
સાંધાના દુખાવા અને સોજામાં રાહત: રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ પોતાના જ સાંધાઓ પર પ્રહાર કરવા લાગે છે, જેનાથી સાંધામાં દુખાવો, સોજો અને જકડાઈ જવાની તકલીફ થાય છે.
NIHની સમીક્ષા મુજબ, કેટલાક ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સમાં ઓમેગા-3 સપ્લિમેન્ટ લેનારા રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસના દર્દીઓમાં દુખાવો અને સોજો ઓછો થયાનું જોવા મળ્યું છે, પરંતુ આ પરિણામો મર્યાદિત છે અને દરેક દર્દીમાં એકસરખા નથી હોતા. તેથી સાંધાના દુખાવા માટે ઓમેગા-3ને મુખ્ય ઇલાજ નહીં, પણ પૂરક ઉપાય તરીકે જોવું જોઈએ.