સ્ટોકહોમ: કેનેડાના લેખક અને કવયિત્રી એન કાર્સનને 2026નો સાહિત્યનો નોબેલ પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો છે. નોબેલ સમિતિએ તેમને પ્રાચીન ગ્રીક-રોમન સાહિત્યને આજની જિંદગી, પ્રેમ, સંબંધો અને દુઃખ સાથે જોડતી રચનાઓ માટે સન્માનિત કર્યા છે.
નોબેલ સમિતિએ જણાવ્યું કે કાર્સનની વિશેષતા એ છે કે તેઓ જૂની વાર્તાઓને માત્ર ફરીથી લખતા નથી, પરંતુ તેમાં પોતાની કલ્પના અને આજની જિંદગીની ભાવનાઓ ઉમેરે છે. તેમની રચનાઓમાં કવિતા, વાર્તા અને નિબંધની સરહદો પણ ઘણી વાર ભૂંસાઈ જાય છે. આ કારણે તેમનું લેખન અન્ય લેખકોથી અલગ પડે છે.
કાર્સનનો જન્મ 1950માં કેનેડાના ટોરોન્ટોમાં થયો હતો. તેમણે પ્રાચીન ગ્રીક અને રોમન સાહિત્યનો અભ્યાસ કર્યો અને 1981માં આ જ વિષય પર ડોક્ટરેટની થીસીસ પ્રકાશિત કરી.
તેમના ચર્ચિત પુસ્તકોમાં 'ઓટોબાયોગ્રાફી ઓફ રેડ: એ નોવેલ ઇન વર્સ' સામેલ છે. 1998માં પ્રકાશિત આ પુસ્તક હજારો વર્ષ જૂની ગ્રીક કથા પર આધારિત છે, જેમાં ગેરિયન નામનો પાંખોવાળો લાલ રાક્ષસ છે. કાર્સને આ જૂના મિથકને નવી શૈલીમાં લખ્યું છે. તેમની વાર્તામાં ગેરિયન માત્ર રાક્ષસ નથી, પરંતુ પોતાની માતાને પ્રેમ કરતો સંવેદનશીલ યુવક છે. આ રીતે તેમણે જૂની ગ્રીક વાર્તાને પ્રેમ, હિંસા અને સંબંધો જેવી માનવીય લાગણીઓ સાથે જોડી છે.
કાર્સનનું અન્ય ચર્ચિત પુસ્તક 'નોક્સ' 2010માં પ્રકાશિત થયું હતું. તેમણે આ પુસ્તક પોતાના ભાઈ માઇકલની યાદમાં લખ્યું હતું, જેમનું 2000માં ડેનમાર્કમાં અવસાન થયું હતું. તેમના મૃત્યુ પહેલા તેઓ રહસ્યમય રીતે પરિવારથી દૂર થઈ ગયા હતા.
તેમનું પુસ્તક 'ધ બ્યુટી ઓફ ધ હસબન્ડ' 2001માં પ્રકાશિત થયું હતું. આ એક એવા પતિની વાર્તા છે, જે પોતાની પત્નીને ધોખો આપે છે. કાર્સને આ સંબંધની વાર્તાને 29 ભાગમાં વહેંચી છે. દરેક ભાગ કવિ જોન કીટ્સની પંક્તિઓથી શરૂ થાય છે.
છેલ્લા 10 વર્ષમાં સાહિત્યનો નોબેલ 10 લેખકોને મળ્યો છે, જેમાં 4 મહિલાઓ છે. તેમાંથી 6 લેખકોએ અંગ્રેજી સિવાયની ભાષાઓમાં લખ્યું છે, જ્યારે 6 વિજેતાઓ યુરોપના હતા. 2024માં દક્ષિણ કોરિયાની હાન કાંગ એશિયામાંથી આ પુરસ્કાર જીતનારી લેખિકા હતી. આ સમયગાળામાં દક્ષિણ એશિયામાંથી કોઈ લેખક જીત્યો નથી.
દર વર્ષે સ્વીડિશ અકાદમી નામાંકનો મંગાવે છે. અકાદમીના સભ્યો, સાહિત્ય અને ભાષાના પ્રોફેસરો, ભૂતપૂર્વ નોબેલ વિજેતાઓ અને લેખક સંગઠનોના વડાઓ નામ મોકલી શકે છે. લેખકો પોતાને નામાંકિત કરી શકતા નથી.
નોબેલ સમિતિ પહેલા 15થી 20 નામ પસંદ કરે છે, ત્યારબાદ મે મહિનામાં તેમને ઘટાડીને 5 ઉમેદવારો કરવામાં આવે છે. ત્યાર પછી સ્વીડિશ અકાદમીના 18 સભ્યો મતદાન દ્વારા વિજેતાની પસંદગી કરે છે.
સ્વીડિશ અકાદમી નોબેલ માટે નામાંકિત લેખકોની લાંબી કે ટૂંકી યાદી જાહેર કરતી નથી. નામાંકન સંબંધિત માહિતી 50 વર્ષ સુધી ગુપ્ત રાખવામાં આવે છે. તેથી 2026માં કયા લેખકોને નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેની સંપૂર્ણ માહિતી 2076માં સામે આવશે.
નોબેલના રેકોર્ડ મુજબ, સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન, શ્રી અરવિંદ, તારાશંકર બંદ્યોપાધ્યાય અને આર.કે. નારાયણ જેવા ભારતીય લેખકોને અલગ-અલગ વર્ષોમાં સાહિત્યના નોબેલ પુરસ્કાર માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા.