2026નો રસાયણશાસ્ત્રનો નોબેલ પુરસ્કાર ફ્રાન્સના વૈજ્ઞાનિક હેનરી બી. કાગન અને જાપાનના કેન્સો સોઈને આપવામાં આવ્યો છે. બંને વૈજ્ઞાનિકોએ રસાયણશાસ્ત્રની લગભગ 100 વર્ષ જૂની મૂંઝવણ ઉકેલી છે.
હેનરી બી. કાગન અને કેન્સો સોઈએ સમજાવવામાં મોટી મદદ કરી છે કે મિરર ઈમેજ જેવા દેખાતા બે અણુઓમાંથી માત્ર એક જ અણુ કેવી રીતે બનાવી શકાય છે. આ શોધ ખાસ કરીને દવાઓ બનાવવામાં કામ આવશે.
નોબેલ પુરસ્કારના વિજેતાઓને ડિસેમ્બરમાં સ્વીડનની રાજધાની સ્ટોકહોમમાં સન્માનિત કરવામાં આવશે. તેમને મેડલ, ડિપ્લોમા અને પુરસ્કારની રકમ આપવામાં આવશે. 2026માં નોબેલ પુરસ્કારની રકમ લગભગ 11.5 કરોડ રૂપિયા છે.
અણુઓ શા માટે મિરર ઈમેજ જેવા હોય છે?
તેને સરળ રીતે સમજો. આપણા બંને હાથ લગભગ એકસરખા દેખાય છે, પરંતુ ડાબો હાથ જમણા હાથની જગ્યા લઈ શકતો નથી. કેટલાક અણુઓ પણ આવા જ હોય છે. તેમના બે રૂપ હોય છે અને બંને એકબીજાની મિરર ઈમેજ હોય છે.
હવે સમસ્યા સમજો. વૈજ્ઞાનિકો જ્યારે આવા અણુઓ બનાવે છે, ત્યારે ઘણી વખત બંને રૂપ એક સાથે બની જાય છે. પરંતુ દવા બનાવવામાં બંનેની જરૂર હોતી નથી.
કોઈ દવાનું એક રૂપ શરીરમાં બીમારી પર અસરકારક કામ કરી શકે છે, જ્યારે તેની મિરર ઈમેજવાળું બીજું રૂપ ઓછું અસરકારક હોય અથવા નુકસાન પણ પહોંચાડી શકે છે. તેથી વૈજ્ઞાનિકો ઈચ્છતા હતા કે જે અણુની જરૂર હોય તે જ બને અને બીજો ન બને.
કાગને બતાવ્યું- મિરર અણુઓમાંથી એકને વધુ પ્રમાણમાં કેવી રીતે બનાવી શકાય
આપણા શરીરમાં એમિનો એસિડમાંથી પ્રોટીન બને છે. એમિનો એસિડના બે રૂપ હોઈ શકે છે, જે એકબીજાની મિરર ઈમેજ હોય છે. પરંતુ શરીર પ્રોટીન બનાવવા માટે આમાંથી માત્ર એક જ રૂપનો ઉપયોગ કરે છે.
વૈજ્ઞાનિકોનો સવાલ એ હતો કે જ્યારે બંને રૂપ બની શકે છે, તો શરીર માત્ર એકને જ કેમ પસંદ કરે છે.
1986માં હેનરી બી. કાગને આનો એક મહત્વપૂર્ણ જવાબ આપ્યો. તેમણે એક એવી પદ્ધતિ શોધી, જેનાથી બંને રૂપ સરખા પ્રમાણમાં બનતા નહોતા. તેમાં એક રૂપની માત્રા બીજા કરતા ઘણી વધારે થઈ જતી હતી.
એટલે કે જો વૈજ્ઞાનિકોને કોઈ ખાસ અણુની જરૂર હોય, તો તેઓ એવી વ્યવસ્થા બનાવી શકે છે જેમાં એ જ અણુ વધુ બને અને બીજો ઓછો બને.
સોઈ એવો અણુ બનાવ્યો, જે પોતાના જેવા જ અન્ય અણુ બનાવતો હતો
આ પછી કેન્સો સોઈએ કાગનના કામને આગળ ધપાવ્યું. તેમણે 5-પાયરિમિડિલ અલ્કેનોલ નામના એક રાસાયણિક પદાર્થ પર પ્રયોગ કર્યો. તેમણે એક એવી પ્રક્રિયા બનાવી, જેમાં એક પ્રકારનો અણુ બન્યા પછી તે પોતાના જેવા જ બીજા અણુ બનાવવામાં મદદ કરતો હતો.
આને આ રીતે સમજો- શરૂઆતમાં જો કોઈ એક પ્રકારના અણુ થોડા વધારે બની ગયા, તો એ જ અણુ આગળ જતાં પોતાના જેવા વધુ અણુઓ બનાવવામાં મદદ કરવા લાગ્યા. પછી નવા બનેલા અણુઓ પણ આ જ કામ કરવા લાગ્યા. આ રીતે એક પ્રકારના અણુઓની સંખ્યા સતત વધતી ગઈ.
1995ના પ્રયોગમાં શરૂઆતમાં એક પ્રકારના અણુની માત્રા માત્ર 2% વધારે હતી. પરંતુ પ્રક્રિયા ચાલ્યા પછી આ વધારો 87% સુધી પહોંચી ગયો. એટલે કે શરૂઆતનો નાનો તફાવત ખૂબ મોટો થઈ ગયો.
આ પછી 2003માં સોઈ આ જ વિચારને વધુ આગળ વધાર્યો. તેમણે એક એવી પ્રક્રિયા દર્શાવી, જેમાં એક પ્રકારના અણુની માત્રા વધતાં-વધતાં 99.99% સુધી પહોંચી શકતી હતી. એટલે કે અંતે લગભગ તમામ અણુઓ એક જ પ્રકારના બની શકતા હતા.