જર્મનીના પીટર હેગેમેન, જ્યોર્જ નાગેલ અને અમેરિકાના કાર્લ ડાઇસેરોથને 2026નો મેડિસિન નોબેલ પુરસ્કાર મળ્યો છે. ત્રણેય વૈજ્ઞાનિકોએ એવી રીત શોધી છે, જેના દ્વારા પ્રકાશ પાડીને મગજના ચેતાકોષોને ચાલુ અથવા બંધ કરી શકાય છે.
આ ટેક્નિકને ઓપ્ટોજેનેટિક્સ કહેવામાં આવે છે. તેનાથી વૈજ્ઞાનિકો માટે એ સમજવું સરળ બન્યું છે કે મગજના ચેતાકોષો આપણી યાદશક્તિ, લાગણીઓ અને વર્તનને કેવી રીતે અસર કરે છે.
આપણા મગજમાં અબજો ચેતાકોષો હોય છે. તેમાંના કેટલાક યાદશક્તિ, કેટલાક લાગણીઓ અને કેટલાક આપણા વર્તનને નિયંત્રિત કરે છે. અગાઉ વૈજ્ઞાનિકો માટે એ જાણવું મુશ્કેલ હતું કે કયો ચેતાકોષ કયા કાર્ય માટે જવાબદાર છે.
હવે તેઓ કોઈ ચોક્કસ ચેતાકોષને પ્રકાશ દ્વારા ચાલુ અથવા બંધ કરીને જોઈ શકે છે કે તેનાથી શું ફેરફાર થાય છે. તેનાથી ડિપ્રેશન જેવી માનસિક બીમારીઓ અને મગજ સાથે સંબંધિત અન્ય બીમારીઓને સમજવા માટે સંશોધન સરળ બન્યું છે.
શેવાળના પ્રોટીનથી મગજની કોષોને નિયંત્રિત કરવાની રીત બની: વૈજ્ઞાનિકોએ એવા ખાસ પ્રોટીન શોધ્યા જે પ્રકાશ પડતાં ખુલ્લા થઈ જાય છે. તેમને તંત્રિકા કોષોમાં દાખલ કરીને વૈજ્ઞાનિકો પ્રકાશ દ્વારા તેમની પ્રવૃત્તિને નિયંત્રિત કરી શકે છે.
કાર્લ ડાઇસેરોથે આ શોધને આગળ ધપાવી. તેમણે ચેનલરોડોપ્સિન પ્રોટીનનું જનીન ઉંદરોની તંત્રિકા કોષોમાં દાખલ કર્યું. ત્યારબાદ વાદળી પ્રકાશ પાડતાં આ કોષો સક્રિય થવા લાગ્યાં.
ડાઇસેરોથે આ શોધ 2005માં પ્રકાશિત કરી. 2007માં તેમણે બતાવ્યું કે આ રીત જીવતા ઉંદરોના મગજમાં પણ કામ કરી શકે છે. તેથી વૈજ્ઞાનિકોને મગજની ચોક્કસ તંત્રિકા કોષોને પ્રકાશની મદદથી નિયંત્રિત કરીને તેઓ શું કામ કરે છે તે સમજવાની રીત મળી.
પ્રકાશને અનુભવતા પ્રોટીનની શોધ: વૈજ્ઞાનિક પીટર હેગેમાન એ સમજવા માંગતા હતા કે આ શેવાળ પ્રકાશ તરફ કેવી રીતે તરે છે. આ જ પ્રશ્ન પર કામ કરતી વખતે તેમણે અને જ્યોર્જ નાગેલે શેવાળમાં એક ખાસ પ્રોટીનની ઓળખ કરી. તેનું નામ ચેનલરોડોપ્સિન છે.
સરળ ભાષામાં કહીએ તો આ પ્રોટીન કોષ માટે પ્રકાશને અનુભવતા સેન્સર તરીકે કામ કરે છે. જ્યારે આ પ્રોટીન પર વાદળી પ્રકાશ પડે છે, ત્યારે તેમાં એક નાનો માર્ગ ખુલી જાય છે. આ માર્ગ દ્વારા વિદ્યુતભાર ધરાવતા નાના કણો કોષની અંદર જવા લાગે છે. તેનાથી કોષમાં એક વિદ્યુત સંકેત ઉત્પન્ન થાય છે.
વૈજ્ઞાનિકોએ આગળ તેનો પ્રયોગ અન્ય કોષો પર કર્યો. તેમણે ચેનલરોડોપ્સિનને અન્ય કોષોમાં દાખલ કરીને જોયું. ત્યાર પછી આ કોષો પણ પ્રકાશ પડવા પર વિદ્યુત સંકેતો ઉત્પન્ન કરવા લાગી. અહીંથી વૈજ્ઞાનિકોને સમજાયું કે આ પ્રોટીનની મદદથી પ્રકાશ દ્વારા કોષોની પ્રવૃત્તિને નિયંત્રિત કરી શકાય છે.
છેલ્લા 10 વર્ષમાં મેડિસિનમાં મળેલા નોબેલ પુરસ્કારો અને 2026ના નોબેલ પુરસ્કારનું શેડ્યૂલ પણ ચર્ચામાં છે. નોબેલ કમિટીના સચિવ થોમસ પર્લમેન આ વર્ષના ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિન નોબેલ પુરસ્કારના વિજેતાની જાહેરાત કરશે.
5 વૈજ્ઞાનિકોના નામ ચર્ચામાં: 1. સ્વેતલાના મોઇસોવ: વજન ઘટાડવાની દવાઓનો પાયો. સ્વેતલાના મોઇસોવનું નામ GLP-1 હોર્મોનની શોધ અને તેની કામગીરીને સમજવા સાથે જોડાયેલું છે. GLP-1 શરીરમાં સુગર અને ભૂખને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. આ સંશોધનથી આગળ જતાં એવી દવાઓનો માર્ગ ખુલ્યો, જેનો ઉપયોગ સ્થૂળતા અને ડાયાબિટીસની સારવારમાં કરવામાં આવી રહ્યો છે. મોઇસોવ સાથે ડેનિયલ ડ્રકર અને જેન્સ જુલ હોલ્સ્ટનાં નામ પણ આ જ કાર્ય માટે સતત ચર્ચામાં રહે છે.
2. ડેનિયલ ડ્રકર: GLP-1ને સારવાર સુધી પહોંચાડનાર સંશોધન. ડેનિયલ ડ્રકરે GLP-1ની શરીર પર થતી અસરને સમજવામાં મહત્વપૂર્ણ કામગીરી કરી. તેમના સંશોધનથી એ સમજવામાં મદદ મળી કે આ હોર્મોન ઇન્સ્યુલિન, બ્લડ શુગર અને ભૂખને કેવી રીતે અસર કરે છે.
3. ડેવિડ લિયૂ: DNAમાં સચોટ ફેરફાર. ડેવિડ લિયૂનું નામ જિન એડિટિંગના ક્ષેત્રમાં તેમના કામને કારણે ચર્ચામાં છે.