આજકાલ ઘણા લોકો, ખાસ કરીને નોકરિયાત અને યુવાનો, રાત્રે પથારીમાં જતાં જ તેમના મગજમાં વિચારોના વંટોળ શરૂ થઈ જવાની ફરિયાદ કરે છે. દિવસભર ઓફિસ, કામ, ડેડલાઇન અને જવાબદારીઓમાં વ્યસ્ત રહેતું મગજ રાત્રે શાંત થવાને બદલે વધુ સક્રિય થઈ જાય છે. આ સમસ્યા ખૂબ સામાન્ય છે, પરંતુ જો તે લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો તે ચિંતા અને અનિદ્રામાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે.
આ અંગે એક વાચકે પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો. 34 વર્ષીય મહિલાએ જણાવ્યું કે તેઓ એક આઇટી કંપનીમાં કામ કરે છે. દિવસભર તેમનું ધ્યાન કામમાં રહે છે, પણ રાત્રે પથારીમાં જતાં જ તેમનું મગજ સુપર એક્ટિવ થઈ જાય છે. દિવસભરની ઘટનાઓ, બોસે શું કહ્યું, કાલે શું કરવાનું છે, ભવિષ્યની ચિંતા અને મોતનો ડર સતાવવા લાગે છે. બે-ત્રણ કલાક સુધી ઊંઘ આવતી નથી. તેમણે પૂછ્યું કે શું આ તણાવ છે કે કોઈ માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા?
નિષ્ણાતનો જવાબ:
ડૉ. દ્રોણ શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ (આયર્લેન્ડ, યુકે) અને યુકે, આઇરિશ તથા જિબ્રાલ્ટર મેડિકલ કાઉન્સિલના સભ્ય જણાવે છે કે રાત્રે સૂતી વખતે મગજમાં જાતજાતના વિચારો આવવા એ ખૂબ સામાન્ય બાબત છે. દિવસભર આપણું મગજ ઇમેલ, મીટિંગ, ફોન, ડેડલાઇન અને નિર્ણયોમાં વ્યસ્ત રહે છે. શરીર થાકી જાય છે, પણ મગજને રોકાવાની તક મળતી નથી. રાત્રે જ્યારે બહારની હલચલ થંભી જાય છે, ત્યારે દિવસભરના વિચારો એક પછી એક યાદ આવવા લાગે છે.
રાત્રે કયા વિચારો આવે છે?
રાત્રિના સમયે મગજમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ સક્રિય થાય છે:
1. રુમિનેશન (વારંવાર જૂની વાતોનું પુનરાવર્તન): આમાં વ્યક્તિ એક જ વાતને વારંવાર વિચારે છે. જેમ કે, 'બોસે આવું શા માટે કહ્યું?', 'મેં મીટિંગમાં તે વાત શા માટે કહી?', 'મારાથી ભૂલ તો નથી થઈ ગઈ ને?'
2. ભવિષ્યની ચિંતા: આમાં મગજ ભવિષ્યની સંભવિત મુશ્કેલીઓ વિશે વિચારીને પરેશાન થાય છે. જેમ કે, 'જો કાલે કામ પૂરું ન થયું તો?', 'જો બોસ નારાજ થઈ ગયા તો?', 'આગળ નોકરીનું શું થશે?'
રુમિનેશન અને ચિંતા બંને મળીને મગજને સતત સક્રિય રાખે છે. તેનો સંબંધ એન્ઝાઇટી, ડિપ્રેશન કે ઇન્સોમ્નિયા (અનિદ્રા) સાથે પણ જોવા મળે છે. પરંતુ માત્ર વધારે વિચારવાનો અર્થ એ નથી કે વ્યક્તિને કોઈ માનસિક બીમારી છે.
વિચારોને રોકવાની કોશિશ ન કરો:
માની લો કે કોઈ તમને કહે કે આગલી એક મિનિટ સુધી ગુલાબી હાથી વિશે બિલકુલ ન વિચારો. શક્ય છે કે સૌથી પહેલા તમારા મગજમાં ગુલાબી હાથી જ આવે. આવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે વિચારને રોકવા માટે મગજ વારંવાર તપાસે છે કે એ જ વિચાર તો નથી આવી રહ્યો ને? આનાથી તે વિચાર વધુ સક્રિય થઈ શકે છે. તેથી વિચારો સામે લડવાને બદલે તેમને ઓળખવા વધુ સારું છે. તમારી જાતને કહો, 'મારા મગજમાં આ વિચાર આવ્યો છે. મારે તેને અત્યારે ઉકેલવાની જરૂર નથી.'
શું આ OCD છે?
ફક્ત વારંવાર વિચારવાનો અર્થ OCD (ઓબ્સેસિવ કમ્પલ્સિવ ડિસઓર્ડર) નથી. OCD માં વિચારો ઘણીવાર વ્યક્તિની ઈચ્છા વિરુદ્ધ આવે છે. તે પરેશાન કરનારા હોય છે અને વ્યક્તિને તેમાંથી છુટકારો મેળવવાની અથવા સંપૂર્ણપણે ખાતરી કરવાની જરૂરિયાત અનુભવાય છે. આ પછી વ્યક્તિ કેટલાક કામ વારંવાર કરે છે, જેને કમ્પલ્શન કહેવાય છે.
ફિઝિકલ કમ્પલ્શન: જેમ કે વારંવાર હાથ ધોવા, તાળું તપાસવું, વસ્તુઓને ખાસ રીતે ગોઠવવી.
મેન્ટલ કમ્પલ્શન: જેમ કે મનોમન ગણતરી કરવી, કોઈ શબ્દ કે પ્રાર્થનાનું પુનરાવર્તન કરવું, જૂની ઘટનાને વારંવાર યાદ કરીને તપાસવી. મેન્ટલ કમ્પલ્શન બહારથી દેખાતા નથી, પરંતુ આમાં પણ ઘણો સમય જઈ શકે છે. OCD માં આ કાર્યોથી થોડા સમય માટે રાહત મળે છે, પછી તે જ શંકા પાછી આવે છે.
સેલ્ફ અસેસમેન્ટ ટેસ્ટ:
નિષ્ણાતે જણાવ્યું કે છેલ્લા બે અઠવાડિયાને ધ્યાનમાં રાખીને એક સેલ્ફ અસેસમેન્ટ ટેસ્ટ કરી શકાય છે. આમાં બે વિભાગમાં કુલ 10 પ્રશ્નો છે. પહેલા વિભાગમાં 'ઓવરસ્ટિમ્યુલેશન અને રુમિનેશન' સંબંધિત પ્રશ્નો છે અને બીજા વિભાગમાં OCD સંબંધિત પ્રશ્નો છે. આ પ્રશ્નોને 0 થી 3 ના સ્કેલ પર રેટ કરવાના છે. જો આંકડા ઊંચા આવે તો નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ.
ઉપાય:
રાત્રે મગજને શાંત કરવા માટે સૂતા પહેલા મોબાઇલ અને સ્ક્રીનથી દૂર રહેવું, ઊંડા શ્વાસ લેવાનો અભ્યાસ, હળવી કસરત અથવા ધ્યાન કરવું ઉપયોગી થઈ શકે છે. જો સમસ્યા લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો માનસિક સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જરૂરી છે.