ભારતે વર્ષ ૨૦૨૦માં રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) અપનાવી. ૩૪ વર્ષ બાદ દેશની શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં આ મોટો ફેરફાર થયો. જૂની ૧૦+૨ પદ્ધતિના સ્થાને ૫+૩+૩+૪નું નવું માળખું આવ્યું, જેમાં ૩થી ૧૮ વર્ષનાં બાળકોના શિક્ષણને ચાર તબક્કામાં વહેંચવામાં આવ્યું છે.
એક ગામની શાળાનું ઉદાહરણ આ નીતિની વાસ્તવિકતા સમજાવે છે. શિક્ષણ વિભાગના પત્ર સાથે પેઇન્ટર શાળાએ પહોંચ્યો અને ‘પ્રાથમિક શાળા’નું બોર્ડ ભૂંસીને ‘આધારભૂત તબક્કો’ લખી નાખ્યું. બપોર સુધીમાં નામ બદલાઈ ગયું. પરંતુ પાછળના વર્ગખંડમાં દૃશ્ય પહેલાં જેવું જ હતું — શિક્ષિકા સુનિતા ૪૦ બાળકોને એક જ બ્લેકબોર્ડ અને મર્યાદિત સામગ્રી સાથે ભણાવી રહ્યાં હતાં. તેમને નવી નીતિનો પરિપત્ર મળ્યો, પણ તેને કેવી રીતે અમલમાં મૂકવો તેનું સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન મળ્યું નહોતું.
બોર્ડ એક દિવસમાં બદલાઈ શકે છે, પણ વર્ગખંડની વ્યવસ્થા અને શિક્ષણની ગુણવત્તા બદલવામાં વર્ષો લાગે છે. આ અંતર જ નવી નીતિની સૌથી મોટી ચિંતા છે.
અમલ માટે શું થયું?
વર્ષ ૨૦૨૧માં નિપુણ ભારત મિશન શરૂ થયું. તેનો ધ્યેય ધોરણ ૩ પૂરું થાય ત્યાં સુધીમાં દરેક બાળકને પાયાનું વાંચન, લેખન અને સામાન્ય ગણિત શીખવવાનો છે. વર્ષ ૨૦૨૨માં કોમન યુનિવર્સિટી એન્ટ્રન્સ ટેસ્ટ (CUET) શરૂ થઈ, જેથી વિદ્યાર્થીઓ એક જ પ્રવેશ પરીક્ષાના આધારે અનેક યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રવેશ મેળવી શકે. કેટલીક યુનિવર્સિટીઓમાં ચાર વર્ષના ડિગ્રી કોર્સ પણ શરૂ થયા છે, જેમાં અભ્યાસ વચ્ચે છોડી દેનાર વિદ્યાર્થીને નિયમ મુજબ સર્ટિફિકેટ કે ડિપ્લોમા મળે છે. કેટલાક સર્વેક્ષણોમાં પ્રાથમિક શિક્ષણના સ્તરે સુધારાના સંકેત મળ્યા છે, પણ આ સુધારો હજુ શરૂઆતના તબક્કે છે.
વર્ગખંડ સુધી પહોંચવામાં વિલંબ કેમ?
નવું માળખું જાહેર કરવું, પરીક્ષાની તારીખ નક્કી કરવી કે યોજનાઓ માટે લક્ષ્યાંક ઠરાવવો સરળ છે. પરંતુ શાળાઓમાં તેનો અમલ કરવો વધુ પડકારજનક છે. શિક્ષકોને બાળકોના મૂલ્યાંકનની નવી પદ્ધતિઓ શીખવવી પડે, શાળાઓ સુધી યોગ્ય પુસ્તકો અને શૈક્ષણિક સામગ્રી પહોંચાડવી પડે. ડિજિટલ શિક્ષણ માટે માત્ર ઓનલાઈન અભ્યાસની જાહેરાત પૂરતી નથી; કમ્પ્યુટર, ઇન્ટરનેટ અને ટેક્નોલોજીની સુવિધા પણ જરૂરી છે. શિક્ષકોને તાલીમ, પૂરતો સમય અને સંસાધનો મળે તો જ નીતિનો લાભ વિદ્યાર્થીઓ સુધી પહોંચી શકે.
ભાષાના મુદ્દે કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે મતભેદ
બંધારણ મુજબ શિક્ષણ કેન્દ્ર અને રાજ્ય, બંનેના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ આવતો સમવર્તી વિષય છે. તેથી નીતિના અમલમાં બંને વચ્ચે સહમતિ જરૂરી છે. નીતિમાં ત્રણ ભાષા શીખવવાની જોગવાઈ છે, જેનો કેટલાંક રાજ્યોએ વિરોધ કર્યો છે. તમિલનાડુએ ભાષા નીતિ અને તેના અમલ પર વાંધો ઉઠાવ્યો; શિક્ષણના કેટલાક ભંડોળ અટકાવવાના મુદ્દે વર્ષ ૨૦૨૫માં રાજ્યએ સુપ્રીમ કોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો. બીજી તરફ, મહારાષ્ટ્રમાં પ્રાથમિક વર્ગોમાં હિન્દીને ત્રીજી ભાષા તરીકે લાગુ કરવાના નિર્ણય સામે વિરોધ થયો, અને વર્ષ ૨૦૨૫માં રાજ્ય સરકારે આદેશ પાછો ખેંચ્યો.
આ બંને ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે ભારત જેવા વિવિધ ભાષાઓ ધરાવતા દેશમાં શિક્ષણ નીતિ લાગુ કરતી વખતે સ્થાનિક ભાષા, સંસ્કૃતિ અને રાજ્યોની ચિંતાઓ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે. પાંચ વર્ષ પછી નીતિની સફળતા માપવાનો સાચો માપદંડ એ છે કે બાળકોના શિક્ષણમાં ખરેખર કેટલો સુધારો થયો.