નવરાત્રિ એટલે રંગો, રોશની અને ગરબાનો તહેવાર. આ નવ દિવસોમાં દરેકને અલગ અને આકર્ષક દેખાવું હોય છે. નવી ચણિયા-ચોળી, મેચિંગ જ્વેલરી અને પરંપરાગત પોશાક માટે અઠવાડિયા પહેલાંથી તૈયારીઓ શરૂ થઈ જાય છે. હવે ઓનલાઈન ખરીદીનું ચલણ ઘણું વધ્યું છે. પરંતુ આ સાથે એક ચિંતાજનક પ્રવૃત્તિ પણ શરૂ થઈ છે. યુવાનો ગરબામાં શાનદાર કપડાં પહેરી, ફોટા પાડીને સોશિયલ મીડિયા પર મૂકે છે અને પછી એ કપડાં ઓનલાઈન કંપનીઓને પરત કરી દે છે. આમ કરીને તેઓ મફતમાં નવરાત્રિની મજા માણે છે. આ બાબતે સોશિયલ મીડિયા પર ચર્ચા ચાલી રહી છે કે 'નોરતાં ખતમ, પાર્સલ પરત!'ની આ માનસિકતા કેટલી હદે વાજબી છે અને એનાથી ઈ-કોમર્સ બજાર પર શું અસર પડી રહી છે.
'વોર્ડરોબિંગ' (Wardrobing) અથવા 'ફ્રી રેન્ટિંગ' તરીકે ઓળખાતો આ ટ્રેન્ડ હાલમાં ચર્ચાનું કેન્દ્ર છે. ઘણા યુવાનો ગરબાના કપડાં ઓનલાઈન ઓર્ડર કરે છે, તેને નવરાત્રિ દરમિયાન પહેરે છે, શાનદાર ફોટા અને રીલ્સ બનાવીને ઈન્સ્ટાગ્રામ પર મૂકે છે અને તહેવાર પૂરો થતાં જ તે કપડાં પરત કરીને રિફંડ મેળવી લે છે. ઈ-કોમર્સ અને રિટેલની દુનિયામાં આ પ્રથાને 'Wardrobing' અથવા 'ફ્રી રેન્ટિંગ' કહેવામાં આવે છે. આ ટ્રેન્ડે ગ્રાહકની નૈતિકતા અને ઓનલાઈન શોપિંગના નિયમો બાબતે મોટી ચર્ચા જગાવી છે.
ઓનલાઈન શોપિંગમાં રિટર્ન પોલિસી ગ્રાહકોની સગવડ માટે છે. ઓનલાઈન ખરીદી કરતી વખતે ગ્રાહક કપડાંને સ્પર્શ કરી શકતો નથી કે ટ્રાયલ લઈ શકતો નથી. તેથી, જો કપડાંની સાઈઝ ખોટી હોય, રંગ અથવા ડિઝાઇન ફોટા કરતા અલગ હોય, અથવા પ્રોડક્ટમાં કોઈ ખામી હોય, તો રિટર્ન સુવિધાનો ઉપયોગ કરવો એ ગ્રાહકનો અધિકાર છે. પરંતુ જો કોઈ વ્યક્તિ માત્ર એક જ દિવસના ફંક્શન માટે કપડાં ખરીદે અને તેને વાપરીને પાછા આપી દે, તો તે ગેરરીતિ છે. ખાસ કરીને જ્યારે કપડાં વપરાઈ ગયા હોય અને રિટર્ન કરવાનું કારણ ખોટું આપવામાં આવ્યું હોય, ત્યારે પ્રશ્ન એ થાય છે કે શું રિટર્ન ફીચરનો તેના સાચા હેતુસર ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે?
ગ્રાહક માટે ભલે આ મફતમાં કપડાં પહેરવાની એક સ્માર્ટ રીત હોય, પરંતુ ઓનલાઈન વ્યવસાયો અને નાના રિટેલર્સ માટે તે ખૂબ જ પડકારજનક અને નુકસાનકારક છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ નાના દુકાનદારે નવરાત્રિ માટે ખાસ ચણિયા-ચોળી ડિઝાઇન કરી હોય. ગ્રાહક તેને ગરબામાં પહેરીને પરસેવાવાળા અથવા ધૂળવાળા કપડાં પરત કરે છે. જો કપડાં પર ડાઘ લાગી ગયા હોય, સિલાઈ બગડી ગઈ હોય કે તે ઘસાઈ ગયા હોય તો વેપારી તેને 'નવા' તરીકે બીજા કોઈને વેચી શકતો નથી. આ ઉપરાંત, જ્યારે કોઈ ઓર્ડર પરત આવે છે, ત્યારે વેપારીએ ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મને રિટર્ન ફી, કુરિયર ચાર્જ અને પેકિંગનો ખર્ચ પોતાના ખિસ્સામાંથી ભોગવવો પડે છે.
ગ્રાહકોના અધિકારો અને જવાબદારીઓ બંને એક સમાન રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. 'Wardrobing' જેવી છેતરપિંડીને કારણે ઈ-કોમર્સ કંપનીઓ અને વેપારીઓ સતર્ક થઈ ગયા છે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, આવા રિટર્ન ફ્રોડથી બચવા માટે કંપનીઓ તેમની નીતિઓ કડક કરી રહી છે. પરિણામે, જે કંપનીઓ પહેલા 30 દિવસનું રિટર્ન આપતી હતી, તે હવે ઘટાડીને 7 દિવસનું કરી દીધું છે અથવા તો રિફંડના બદલે માત્ર 'રિપ્લેસમેન્ટ' આપે છે. આનાથી સાચા ગ્રાહકોને પણ મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
આ સ્થિતિમાં, નૈતિક ગ્રાહક વર્તન અને કંપનીઓની વધુ સંતુલિત રિટર્ન પોલિસી બંને જરૂરી છે. ગ્રાહકોએ સમજવું જોઈએ કે રિટર્ન સુવિધાનો દુરુપયોગ કરવાથી અંતે નુકસાન સામાન્ય ગ્રાહકોને જ થાય છે. બીજી તરફ, કંપનીઓએ પણ એવી પ્રક્રિયા વિકસાવવી જોઈએ કે જેનાથી ખરેખર છેતરપિંડી કરનારા પકડાય, પણ પ્રામાણિક ગ્રાહકોને અસુવિધા ન થાય.