નવરાત્રિના ચોથા દિવસે મા દુર્ગાના ચોથા સ્વરૂપ મા કુષ્માંડાની પૂજા કરવામાં આવે છે. આશ્વિન મહિનાના શુક્લ પક્ષની ચતુર્થી તિથિએ તેમની આરાધના થાય છે. મા કુષ્માંડાનું તેજ સૂર્ય જેવું પ્રકાશમાન છે અને તેમનું નિવાસ સૂર્યમંડળમાં મનાય છે. ભક્તો તેમની ઉપાસના હિંમત, આરોગ્ય, યશ અને સમૃદ્ધિ માટે કરે છે.
મા કુષ્માંડાને અષ્ટભુજા દેવી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમની આઠ ભુજાઓમાં કમંડળ, ધનુષ્ય, બાણ, કમળ, અમૃતકળશ, ચક્ર, ગદા અને જપમાળા શોભે છે. માન્યતા છે કે તેમની ઉપાસનાથી ભક્તોને હિંમત, આરોગ્ય, યશ અને સમૃદ્ધિના આશીર્વાદ મળે છે.
પૂજાવિધિ:
સવારે વહેલા ઊઠીને સ્નાન કરો અને સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરો. પૂજાસ્થળ સાફ કરીને મા કુષ્માંડાની મૂર્તિ અથવા તસવીર સ્થાપિત કરો. સૌપ્રથમ કળશની પૂજા કરો, ત્યારબાદ માતાનું ધ્યાન ધરો. દેવીને જળ, અક્ષત (ચોખા), કુમકુમ, પુષ્પ અને માળા અર્પણ કરો. શ્રદ્ધા અને પરંપરા મુજબ લાલ ફૂલ, લાલ વસ્ત્રો અથવા લાલ બંગડીઓ ચઢાવો. ત્યારબાદ ધૂપ-દીપ પ્રગટાવીને મંત્રોનો જાપ કરો. દેવીને ફળ, મીઠાઈ અને શક્તિ અનુસાર ભોગ ધરાવો. પૂજા દરમિયાન પોતાના અને પરિવારના સારા સ્વાસ્થ્ય, સુખ-શાંતિ અને સમૃદ્ધિની પ્રાર્થના કરો. અંતમાં આરતી કરો અને પ્રસાદ સૌમાં વહેંચો.
મંત્ર:
મા કુષ્માંડાની આરાધના દરમિયાન સરળ મંત્રનો જાપ કરી શકાય છે. સ્તુતિ માટે આ શ્લોક પણ વાંચવામાં આવે છે:
સુરાસંપૂર્ણકલશં રુધિરાપ્લુતમેવ ચ।
દધાનાં હસ્તપદ્માભ્યાં કુષ્માંડા શુભદાસ્તુ મે॥
યા દેવી સર્વભૂતેષુ સૃષ્ટિરૂપેણ સંસ્થિતા।
નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમો નમઃ॥
ભોગ:
મા કુષ્માંડાને કોળું (પેઠા) અર્પણ કરવું શુભ મનાય છે. આ ઉપરાંત ફળ, શ્રીફળ (નારિયેળ), દહીં અને વિવિધ પ્રકારના હલવાનો ભોગ પણ ધરાવી શકાય છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં દહીં અને હલવાનો ભોગ ધરાવવાની માન્યતા છે. વ્રત રાખતા ભક્તો સિંધવાળા લોટ (શિંગોડાના લોટ)નો હલવો પણ બનાવી શકે છે.
મા કુષ્માંડા સૌના જીવનમાં સુખ, શાંતિ, આરોગ્ય અને સમૃદ્ધિ લાવે તથા દરેક ભક્તની મનોકામના પૂર્ણ કરે એવી પ્રાર્થના.