ભારતમાં નવરાત્રીનો તહેવાર ઉત્સાહ અને ભક્તિભાવથી ઉજવાય છે. ખાસ કરીને શારદીય નવરાત્રીનું આકર્ષણ અલગ જ હોય છે. વર્ષ 2026માં શારદીય નવરાત્રી 11 ઓક્ટોબરથી દેશભરમાં શરૂ થઈ રહી છે.
સામાન્ય રીતે લોકો બે જ નવરાત્રી વિશે જાણે છે, પરંતુ દેવી પુરાણ અનુસાર વર્ષમાં કુલ ચાર નવરાત્રી આવે છે. આ તહેવારમાં 'દિવસ'ને બદલે 'રાત્રિ'ની પૂજાનું વિશેષ મહત્ત્વ કેમ છે, તેની પાછળ વૈજ્ઞાનિક આધાર પણ છે.
'નવરાત્રી' શબ્દ બે ભાગમાંથી બન્યો છે: 'નવ' અને 'રાત્રિ'. 'નવ' એટલે નવ (9) અને 'રાત્રિ'માં 'રા' એટલે રાત તથા 'ત્રિ' એટલે જીવનના ત્રણ પાસા – શરીર, મન અને આત્મા. દિવસભરની મથામણ પછી રાત્રિમાં જ મનને શાંતિ અને શરીરને આરામ મળે છે.
વૈદિક પરંપરા મુજબ આધ્યાત્મિક સાધના માટે વર્ષમાં ચાર નવરાત્રી નક્કી કરાઈ છે. તેમાં બે પ્રત્યક્ષ અને બે ગુપ્ત નવરાત્રી હોય છે:
વસંતિક નવરાત્રી (ચૈત્ર માસ): માર્ચ-એપ્રિલમાં નવા વર્ષની શરૂઆતમાં આ નવરાત્રી ઉજવાય છે.
શારદીય નવરાત્રી (આસો માસ): સપ્ટેમ્બર-ઓક્ટોબરમાં આવતી આ સૌથી મુખ્ય નવરાત્રી છે, જે દશેરાના દિવસે પૂર્ણ થાય છે. કહેવાય છે કે ભગવાન શ્રી રામે રાવણનો વધ કરતા પહેલા આ નવરાત્રીમાં દેવીની પૂજા કરી હતી.
અષાઢ ગુપ્ત નવરાત્રી (જૂન-જુલાઈ): આ નવરાત્રી મુખ્યત્વે ઋષિઓ અને તાંત્રિક સાધકોની સાધના માટે મનાય છે.
માઘ ગુપ્ત નવરાત્રી (જાન્યુઆરી-ફેબ્રુઆરી): આ નવરાત્રી પણ ગૃહસ્થોને બદલે વિશેષ સાધકોની આરાધના માટે ગણાય છે.
જ્યોતિષ નિષ્ણાત નીતિકા શર્માના જણાવ્યા અનુસાર, આ વર્ષે તિથિઓ અને કળશ સ્થાપનાનો સમય આ પ્રમાણે રહેશે:
પ્રતિપદા તિથિની શરૂઆત: 10 ઓક્ટોબર 2026, રાત્રે 9:19 વાગ્યે.
પ્રતિપદા તિથિ સમાપ્ત: 11 ઓક્ટોબર 2026, રાત્રે 9:30 વાગ્યે.
ઘટસ્થાપન (ઉદયા તિથિ મુજબ): 11 ઓક્ટોબર 2026, રવિવાર.
વિજયાદશમી (દશેરા): 20 ઓક્ટોબર 2026.
નવરાત્રીના નવ દિવસોને ત્રિદેવીની પૂજા માટે ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયા છે. પ્રથમ ત્રણ દિવસ શક્તિરૂપા મા દુર્ગાને સમર્પિત છે, જે નકારાત્મકતાનો નાશ કરે છે. પહેલા દિવસે જવ વાવીને માટીની વેદી બનાવાય છે.
મધ્યના ત્રણ દિવસ જીવનમાં સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિ માટે મા લક્ષ્મીની આરાધના થાય છે.
છેલ્લા ત્રણ દિવસ (ખાસ કરીને સાતમા અને આઠમા દિવસે) જ્ઞાનની દેવી મા સરસ્વતીની પૂજા થાય છે. આઠમા દિવસે પવિત્ર હવન થાય છે. નવમીના દિવસે નવ કન્યાઓને દેવીનું સ્વરૂપ માનીને ભોજન કરાવાય છે.
આપણા ઋષિમુનિઓએ આ પર્વને 'નવદિન' નહીં, પણ 'નવરાત્રી' નામ આપ્યું છે. રાત્રિ એ ઉર્જા સંચય અને સિદ્ધિ પ્રાપ્તિનું શ્રેષ્ઠ પ્રતીક છે. તેની પાછળ બે મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક કારણો છે:
ધ્વનિ તરંગોનું વિજ્ઞાન: દિવસ દરમિયાન સૂર્યના કિરણો અને રેડિયેશન વાતાવરણમાં ધ્વનિ તરંગોને રોકે છે. રાત્રે સૂર્યના કિરણોની ગેરહાજરીમાં વાતાવરણ શાંત હોય છે, જેથી મંત્રોચ્ચાર અને વિચાર તરંગો બ્રહ્માંડમાં મુક્તપણે ફેલાય છે. રાત્રે વાગતા શંખ અને ઘંટના અવાજથી વાતાવરણ જીવાણુમુક્ત બને છે.
ઋતુ પરિવર્તન અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ: માર્ચ તથા સપ્ટેમ્બર-ઓક્ટોબર મહિનો ઋતુ પરિવર્તનનો કાળ છે. આ સંક્રમણકાળમાં બીમારીઓ અને જંતુઓનો ફેલાવો ઝડપથી થાય છે. આ સમયે પાચનતંત્રને આરામ આપવા અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવા માટે જ નવ દિવસના ઉપવાસ અને સાત્વિક આહારનો નિયમ બનાવાયો છે.
માનવ શરીરમાં રૂપકાત્મક રીતે નવ મુખ્ય દરવાજા છે: બે આંખ, બે કાન, બે નસકોરાં, એક મોં અને બે મળમૂત્ર ત્યાગના અંગો. આ તમામ અંગોમાં વહેતી ઊર્જા જ સાચી 'દુર્ગા' છે.
ઉપવાસ કરવાથી આ નવ અંગોનું ડીપ ડિટોક્સ એટલે કે આંતરિક શુદ્ધિકરણ થાય છે. સાત્વિક ખોરાક લેવાથી શરીર શુદ્ધ થાય છે, શુદ્ધ શરીરથી મન પવિત્ર બને છે. પવિત્ર મનમાં સારા વિચારો જન્મે છે અને આવા શુદ્ધ મનમાં જ ઈશ્વરીય ચેતનાનો વાસ થાય છે.
(ડિસ્ક્લેમર: અહીં આપવામાં આવેલી વિગતો સામાન્ય માહિતી અને ધાર્મિક માન્યતાઓ પર આધારિત છે. કોઈપણ પ્રયોગ કે માન્યતાનો અમલ કરતા પહેલા સંબંધિત વિષયના નિષ્ણાતની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.)