હવામાનની અસ્થિરતા અને પાકના ભાવમાં થતા વધઘટને કારણે ઘણા ખેડૂતો આવકનો વૈકલ્પિક સ્રોત શોધે છે. આવા ખેડૂતો માટે ડેરી વ્યવસાય નફાકારક સાહસ સાબિત થઈ શકે છે. મધ્યપ્રદેશ સરકારની આચાર્ય વિદ્યાસાગર ગૌ સંવર્ધન યોજના હેઠળ પાત્ર ખેડૂતોને ગાય કે ભેંસનું ડેરી યુનિટ સ્થાપવા માટે ₹10 લાખ સુધીની બેંક લોન આપવામાં આવે છે.
મધ્યપ્રદેશ પશુપાલન વિભાગ અનુસાર, યોજના હેઠળ ડેરી યુનિટનો મહત્તમ પ્રોજેક્ટ ખર્ચ ₹10 લાખ છે. આ પ્રોજેક્ટ ખર્ચના 75 ટકા હિસ્સો બેંક લોન દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવાનો છે, જ્યારે બાકીની રકમ સરકારી સહાય અને ખેડૂતના પોતાના યોગદાનમાંથી ભરવાની રહે છે.
સામાન્ય વર્ગના પાત્ર લાભાર્થીઓને પ્રોજેક્ટના કુલ ખર્ચના 25 ટકા એટલે કે મહત્તમ ₹1.5 લાખ સુધીની સહાય મળી શકે છે. જ્યારે અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) વર્ગના પાત્ર લાભાર્થીઓને પ્રોજેક્ટના કુલ ખર્ચના 33 ટકા એટલે કે મહત્તમ ₹2 લાખ સુધીની સબસિડી મળી શકે છે.
આ ઉપરાંત, સમયસર લોન ચૂકવનારા લાભાર્થીઓને સાત વર્ષ સુધી દર વર્ષે 5 ટકા વ્યાજની ભરપાઈનો લાભ પણ મળી શકે છે. જોકે આ માટે ચોક્કસ શરતો નક્કી કરવામાં આવી છે. વ્યાજ સહાય હેઠળ એક વર્ષમાં મહત્તમ ₹25,000 સુધીની મદદ મળી શકે છે.
યોજના હેઠળ ઓછામાં ઓછા પાંચ કે તેથી વધુ દૂધાળા પશુઓનું ડેરી યુનિટ શરૂ કરવા માટે અરજી કરી શકાય છે. પશુપાલકો પોતાની જરૂરિયાત મુજબ ગાય કે ભેંસની પસંદગી કરી શકે છે, પરંતુ પશુઓની ખરીદી પહેલાં તેમની દૂધ આપવાની ક્ષમતા, ઘાસચારા અને દાણાનો ખર્ચ તેમજ સ્થાનિક બજારમાં દૂધના ભાવનો હિસાબ કરવો જરૂરી છે.
ઉદાહરણ તરીકે, જો 10 ભેંસમાંથી દરરોજ ₹2,500થી ₹3,000નું દૂધ વેચાય તો મહિનાનું કુલ વેચાણ આશરે ₹75,000થી ₹90,000 થઈ શકે છે. જોકે આ માત્ર એક ઉદાહરણ છે, જેને ચોક્કસ કમાણી ગણી શકાય નહીં. આ રકમમાંથી ઘાસચારો, દાણો, મજૂરી, પશુઓની સારવાર, વીમો અને અન્ય ખર્ચ બાદ કરવા પડે છે. દૂધનું ઉત્પાદન ઘટે અથવા બજારમાં ભાવ ઘટે તો આવક પણ ઘટી શકે છે.
અરજી કરવાની પ્રક્રિયા: સૌપ્રથમ નજીકના પશુ દવાખાને જઈને પશુ ચિકિત્સા અધિકારી પાસેથી યોજનાનું અરજી ફોર્મ અને હાલના નિયમોની માહિતી મેળવવી. અરજી ફોર્મ સાથે જમીનના દસ્તાવેજો અને ઓળખના પુરાવા તૈયાર રાખવા. SC/ST અરજદારોને જાતિ પ્રમાણપત્ર પણ આપવું પડી શકે છે. ત્યારબાદ ગ્રામસભામાં અરજદારના નામ અંગે વિચારણા થાય છે અને પ્રસ્તાવ જનપદ પંચાયત તથા જિલ્લા સ્તરે મોકલવામાં આવે છે. પશુપાલન વિભાગ દ્વારા મંજૂર થયેલો પ્રસ્તાવ બેંકને મોકલાય છે અને બેંકની મંજૂરી બાદ લોન તથા સબસિડીની પ્રક્રિયા આગળ વધે છે.
યોજનાની સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, પાંચ પશુઓનું ડેરી યુનિટ શરૂ કરવા માટે ઓછામાં ઓછી એક એકર ખેતીની જમીન હોવી જરૂરી છે. પશુઓની સંખ્યા વધે તો જમીનની જરૂરિયાત પણ વધી શકે છે.
મહત્ત્વપૂર્ણ નોંધ: આ યોજના મધ્યપ્રદેશ સરકારની છે, તેથી તેનો લાભ મધ્યપ્રદેશના પાત્ર અરજદારોને લાગુ પડતા નિયમો અનુસાર મળી શકે છે. અરજી કરતાં પહેલાં લોન, સબસિડી અને પાત્રતાના વર્તમાન નિયમોની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરવી જરૂરી છે. આ યોજના હેઠળ અરજી કરવા ઇચ્છતા ખેડૂતોએ પોતાના નજીકના પશુ દવાખાના અથવા પશુપાલન વિભાગની કચેરીનો સંપર્ક કરવો જોઈએ, જ્યાંથી યોજનાની વર્તમાન પાત્રતા, જરૂરી દસ્તાવેજો અને અરજી પ્રક્રિયા વિશે સંપૂર્ણ માહિતી મેળવી શકાય છે.