તમે સવારે ઊઠતાં જ સૌથી પહેલું શું કરો છો? એક સર્વે મુજબ 84% ભારતીયો સવારે આંખ ખોલતાં જ મોબાઈલ ફોન ચેક કરે છે. આ આંકડો 'ગ્લાન્સ ડિજિટલ કન્ઝ્યુમર સર્વે, 2024'નો છે. પરંતુ આ કુટેવ આપણા શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર શું અસર કરે છે? સંશોધનો કહે છે કે સવારે ઊઠતાં જ ફોન જોવાથી એકાગ્રતા, તણાવ, મૂડ અને મગજની કાર્યક્ષમતા પર અસર પડે છે.
આ વિશે 'કામના સમાચાર'માં ન્યુરોલોજિસ્ટ ડૉ. પૂજા કુશવાહ (સીનિયર કન્સલ્ટન્ટ, ન્યુરોલોજી, મેટ્રો ગ્રુપ ઑફ હૉસ્પિટલ્સ, નોઈડા) સાથે વાત કરવામાં આવી. તેમણે સવારે ઊઠ્યા પછી શરીરમાં થતા ફેરફારો, સ્લીપ ઇનર્શિયા અને ફોનના વ્યસન વિશે વિગતવાર સમજ આપી.
સવારે ઊઠ્યા પછી શરીરમાં શું થાય છે?
ડૉ. પૂજા કુશવાહના જણાવ્યા અનુસાર, સવારે ઊઠ્યા પછી તરત જ શરીર અનેક જૈવિક પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થાય છે:
- જાગ્યા પછી 30-45 મિનિટની અંદર કોર્ટિસોલ હોર્મોનનું સ્તર ઝડપથી વધે છે. તેને કોર્ટિસોલ અવેકનિંગ રિસ્પોન્સ (CAR) કહેવાય છે. તેનાથી સતર્કતા અને ઊર્જા વધે છે.
- મેલાટોનિન હોર્મોનનું સ્તર ઘટવા લાગે છે, જેથી ઊંઘ ધીમે-ધીમે દૂર થાય છે.
- સિમ્પેથેટિક નર્વસ સિસ્ટમ સક્રિય થાય છે, જેથી હાર્ટ રેટ અને બ્લડ પ્રેશર વધે છે.
- મગજમાં બ્લડ ફ્લો અને ગ્લુકોઝનો પુરવઠો વધે છે.
- શરીરનું તાપમાન અને મેટાબોલિઝમ ધીમે-ધીમે વધે છે.
- ડાયજેસ્ટિવ સિસ્ટમ ફરીથી સક્રિય થાય છે અને સ્ટૂલ પાસ કરવાની ઇચ્છા થઈ શકે છે.
- આખી રાત પાણી વગર રહેવાથી શરીરમાં થોડું ડિહાઇડ્રેશન થાય છે અને ભૂખ લાગે છે. ઘ્રેલિન (હંગર હોર્મોન)નું સ્તર વધે છે, જે ભૂખનો સંકેત આપે છે.
શું જાગ્યા પછી તરત જ મગજ સંપૂર્ણ સક્રિય થતું નથી?
ના, આ સ્થિતિને 'સ્લીપ ઇનર્શિયા' કહેવાય છે. જાગ્યા પછીનો આ એક અસ્થાયી ટ્રાન્ઝિશન ફેઝ છે, જે થોડી મિનિટોથી લઈને 30-60 મિનિટ સુધી રહી શકે છે. જો કોઈ ગાઢ ઊંઘમાંથી અચાનક જાગે, ઊંઘ પૂરી ન થઈ હોય અથવા આખી રાત સારી ઊંઘ ન મળી હોય, તો આ અસર 2 કલાક સુધી પણ ચાલી શકે છે.
આ દરમિયાન મગજનો પ્રીફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ સંપૂર્ણ સક્રિય નથી હોતો. આ ભાગ તર્ક, નિર્ણય, યોજના અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું કામ કરે છે. તેથી માહિતી પ્રક્રિયા કરવાની ગતિ ધીમી થાય છે, ધ્યાન ઓછું રહે છે અને નિર્ણય લેવામાં વધુ સમય લાગે છે.
સવારે ઊઠતાં જ ફોન જોવાથી મગજ પર શું અસર થાય છે?
ડૉ. કુશવાહ કહે છે કે સવારે ઊંઘમાંથી જાગ્યા પછી તરત જ મગજ સ્લીપ ઇનર્શિયામાંથી બહાર આવી રહ્યું હોય છે. આવી સ્થિતિમાં ફોન પર નોટિફિકેશન, સોશિયલ મીડિયા કે ઈમેલ જોવાથી મગજને અચાનક ઘણી બધી માહિતી પ્રક્રિયા કરવી પડે છે. તેનાથી:
- ડોપામિન ઝડપથી રિલીઝ થાય છે, જે ડોપામિનના વ્યસનનું જોખમ વધારે છે.
- કોર્ટિસોલ પહેલેથી વધી રહ્યું હોય છે. જો ફોન પર નકારાત્મક સમાચાર કે કામ સંબંધિત સંદેશા દેખાય, તો તણાવ વધે છે.
- મગજનો પ્રીફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ સંપૂર્ણ સક્રિય થાય તે પહેલાં જ ઘણા નિર્ણયો લેવા પડે છે, જેથી માનસિક થાક વહેલો અનુભવાય છે.
ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની ક્ષમતા ઘટે છે
હા, સવારે ઊઠતાં જ ફોન જોવાથી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની ક્ષમતા ઘટી શકે છે. મગજને અનેક પ્રકારની માહિતી એકસાથે મળે છે, જેથી ધ્યાન વારંવાર એક વસ્તુ પરથી બીજી તરફ બદલાય છે. તેને 'અટેન્શન સ્વિચિંગ' કહેવાય છે. તેનાથી કોઈ એક કામ પર લાંબા સમય સુધી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું મુશ્કેલ બને છે. જો સવારે લાંબા સમય સુધી સોશિયલ મીડિયા સ્ક્રોલ કરો, તો અભ્યાસ, ઑફિસના કામ કે અન્ય ધ્યાન માંગતા કામો પર અસર પડે છે.
હેલ્ધી મોર્નિંગ રૂટિન કેવી હોવી જોઈએ?
ડૉ. કુશવાહ સલાહ આપે છે કે સવારે ઊઠ્યા પછી તરત જ ફોન ન જોવો. તેના બદલે આ સરળ રૂટિન અપનાવો:
- ઊઠ્યા પછી પહેલાં પાણી પીઓ, જેથી શરીરનું ડિહાઇડ્રેશન દૂર થાય.
- થોડી મિનિટ ઊંડા શ્વાસ લો અથવા ધ્યાન કરો.
- હળવી સ્ટ્રેચિંગ કે ચાલવાની આદત પાડો.
- નાસ્તો સમયસર કરો, જેથી ઊર્જા મળે.
- ફોન ચેક કરવાનું ટાળો, ખાસ કરીને ઊઠ્યાની પહેલી 30-45 મિનિટ.
- દિવસની શરૂઆત કોઈ સકારાત્મક કામથી કરો, જેમ કે વાંચન કે લેખન.
આ રૂટિન અપનાવવાથી મગજ ધીમે-ધીમે સ્વસ્થ થાય છે અને દિવસભરની એકાગ્રતા સુધરે છે.