હાર્ટ એટેક ક્યારે આવશે તે માત્ર આકસ્મિક બાબત નથી. આપણું શરીર પોતાની એક નિશ્ચિત લય પ્રમાણે ચાલે છે, જેને સર્કેડિયન રિધમ કહેવાય છે. આ દૈનિક લય હોર્મોન્સ, બ્લડ પ્રેશર અને લોહીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરે છે. એટલે જ હાર્ટ એટેકનું જોખમ સવારના સમયે વધારે જોવા મળે છે.
સવારે શરીર આરામની સ્થિતિમાંથી સક્રિય થવા લાગે છે. મગજ શરીરને દિવસ માટે તૈયાર કરે છે. આ સમયે કોર્ટિસોલ અને એડ્રેનાલિન જેવા હોર્મોન્સનું સ્તર ઝડપથી વધે છે, હૃદયના ધબકારા તેજ થાય છે અને રક્તવાહિનીઓ થોડી સંકોચાય છે. આ પ્રક્રિયા સામાન્ય છે, પરંતુ જેમની ધમનીઓ પહેલેથી સાંકડી હોય તેમના માટે આ ફેરફાર જોખમ વધારી શકે છે.
ડૉ. ઉદ્ગીથ ધીરે TOI સાથેની વાતચીતમાં જણાવ્યું કે સવારે 6 વાગ્યાથી બપોરે 12 વાગ્યા વચ્ચે હાર્ટ એટેકની ઘટનાઓ વધારે નોંધાય છે. આ સમયગાળામાં શરીર સક્રિય થવાના તબક્કામાં હોય છે, જેમાં બ્લડ પ્રેશર અને હાર્ટ રેટ અચાનક વધી જાય છે અને લોહી થોડું ઘાટું થાય છે. તેનાથી લોહી ગંઠાઈ જવાની શક્યતા પણ વધે છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિની કોરોનરી ધમનીઓમાં પહેલેથી પ્લાક (ચરબીનું થર) જમા થયું હોય, ત્યારે સવારનું આ દબાણ તેને તોડી શકે છે. પ્લાક તૂટતાં શરીર તેને ઈજા ગણીને તરત લોહી ગંઠાવવા લાગે છે, જે થોડી મિનિટોમાં લોહીનો પ્રવાહ બંધ કરી શકે છે અને હાર્ટ એટેક આવી શકે છે. યુરોપિયન હાર્ટ જર્નલમાં પ્રકાશિત એક અભ્યાસ પણ બતાવે છે કે સવારે શરીરમાં થતા આ જૈવિક ફેરફારો હૃદયના જોખમને ટોચ પર પહોંચાડે છે.
દિવસ આગળ વધતાં શરીર ધીમે ધીમે શાંત થવા લાગે છે. હોર્મોન્સનું સ્તર સામાન્ય થાય છે અને બ્લડ પ્રેશર સ્થિર કે થોડું નીચું આવે છે. ડૉ. ધીરના જણાવ્યા મુજબ સાંજે શરીર વધુ હળવું હોય છે, જેથી ધમની અચાનક બ્લોક થવાનું જોખમ ઓછું રહે છે. જોકે, એનો અર્થ એ નથી કે જોખમ સંપૂર્ણ ખતમ થઈ જાય છે. સાંજે હાર્ટ એટેક ઘણી વાર ભારે ખોરાક, દારૂ, માનસિક તણાવ કે અચાનક વધુ મહેનત સાથે સંકળાયેલો હોય છે.
હકીકતમાં સમસ્યા ધમનીઓની અંદર ધીમે ધીમે બને છે. સમય સાથે તેમાં ચરબી જમા થતી જાય છે, જેથી ધમનીઓ સાંકડી અને ઓછી લવચીક બનતી જાય છે. સવારે અચાનક વધેલું દબાણ આ જમા થયેલી ચરબી પર અસર કરે છે અને જો તે તૂટી જાય તો સ્થિતિ ગંભીર બની શકે છે.
જીવનશૈલી પણ આમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. અનિયમિત ઊંઘ, મોડી રાત્રે જમવું અને સતત તણાવ શરીરના આ કુદરતી લયને બગાડે છે. સંશોધનો બતાવે છે કે ખરાબ ઊંઘ અને બગડેલી દિનચર્યા હૃદયની બીમારીનું જોખમ વધારે છે. એટલે રોજ એક જ સમયે ઊઠવું, રાત્રે હળવું જમવું, સવારે તણાવ ટાળવો અને ધીમે ધીમે દિવસની શરૂઆત કરવી, એ આદતોમાં સામેલ કરવી જોઈએ. આ નાના ફેરફારો શરીર સાથે તાલમેલ જાળવીને હૃદયને સુરક્ષિત રાખવામાં મદદ કરે છે.
નોંધ: આ માહિતી સંશોધન અભ્યાસો અને નિષ્ણાતોના અભિપ્રાય પર આધારિત છે. તેને તબીબી સલાહનો વિકલ્પ ન ગણવો. કોઈ પણ નવી પ્રવૃત્તિ કે વ્યાયામ શરૂ કરતાં પહેલાં પોતાના ડૉક્ટર અથવા સંબંધિત નિષ્ણાતની સલાહ ચોક્કસ લો.