ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ડિજિટલ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ ઝડપથી વધ્યો છે. UPI, DigiLocker, જન ધન યોજના, UMANG એપ અને ડિજિટલ ઈન્ડિયા જેવી પહેલોએ રોજિંદા જીવનને સરળ બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. 17 સપ્ટેમ્બરે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના જન્મદિવસ નિમિત્તે આપણે ભારતના ડિજિટલ પરિવર્તનની સફર પર નજર કરીએ.
પહેલાં બેંક કે સરકારી કામ માટે લાંબી લાઈનમાં ઊભા રહેવું પડતું હતું. આજે એ જ કામ મોબાઇલ પર થોડી મિનિટોમાં થઈ જાય છે. QR કોડથી પેમેન્ટ, ફોનમાં દસ્તાવેજ કે ઘર બેઠા સરકારી સેવાઓ—આ બધું ડિજિટલ યાત્રાનું પરિણામ છે. આ પહેલોમાં સરકાર, નિયમનકારી સંસ્થાઓ, બેંકો અને ટેક્નોલોજી કંપનીઓની ભૂમિકા રહી છે.
1. UPI: NPCI દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી UPI સિસ્ટમનું પાયલટ લોન્ચ 11 એપ્રિલ 2016ના રોજ થયું હતું. તેનાથી બેંક ખાતાઓ વચ્ચે તાત્કાલિક પેમેન્ટ કરવું સરળ બન્યું. આજે મોબાઇલ નંબર કે QR કોડ દ્વારા સેકન્ડોમાં પેમેન્ટ થાય છે.
2. કેશલેસ વ્યવહાર: UPI, BHIM, RuPay અને અન્ય ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમોએ કેશલેસ વ્યવહારોને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. ચાની દુકાન હોય કે ઓનલાઈન શોપિંગ, ડિજિટલ પેમેન્ટ રોજિંદા જીવનનો ભાગ બની ગયું છે.
3. DigiLocker: DigiLockerએ દસ્તાવેજોને ડિજિટલ સ્વરૂપમાં ઉપલબ્ધ કરાવ્યા છે. ડ્રાઈવિંગ લાઇસન્સ, શૈક્ષણિક પ્રમાણપત્રો અને વાહન સંબંધિત દસ્તાવેજો ડિજિટલ રૂપે મેળવી અને ચકાસી શકાય છે. તેનાથી કાગળ પરની નિર્ભરતા ઘટી છે.
4. પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના: વર્ષ 2014માં શરૂ થયેલી આ યોજનાનો હેતુ બેંકિંગ સેવાઓથી દૂર રહેલા લોકોને ઔપચારિક નાણાકીય વ્યવસ્થા સાથે જોડવાનો છે. બેંક ખાતા સરકારી લાભો અને નાણાકીય સેવાઓ સુધી પહોંચવાની મહત્વની કડી બન્યા છે.
5. UMANG એપ: વર્ષ 2017માં શરૂ થયેલી UMANG એપ દ્વારા અનેક સરકારી સેવાઓ એક જ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર ઉપલબ્ધ છે. મોબાઇલ દ્વારા વિવિધ વિભાગોની સેવાઓ મેળવી શકાય છે, જેથી સરકારી સેવાઓ નાગરિકોની વધુ નજીક આવી છે.
6. આયુષ્માન ભારત ડિજિટલ મિશન (ABDM): આ મિશન હેલ્થકેર ક્ષેત્ર માટે ડિજિટલ માળખું વિકસાવે છે. ABHA ડિજિટલ હેલ્થ આઈડી ઉપલબ્ધ કરાવે છે અને સંમતિ આધારિત વ્યવસ્થા હેઠળ હેલ્થ રેકોર્ડ શેર કરી શકાય છે.
7. ડિજિટલ ઈન્ડિયા: વર્ષ 2015માં શરૂ થયેલો આ કાર્યક્રમ ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ઈ-ગવર્નન્સ અને ઓનલાઈન સેવાઓના વિસ્તરણ સાથે જોડાયેલો છે. તેનો હેતુ ટેક્નોલોજીને નાગરિક સેવાઓ સુધી પહોંચાડવાનો છે.
DBT: ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) 2013માં શરૂ થયું, પરંતુ પછીના વર્ષોમાં તેનો વિસ્તાર થયો. તેનાથી સરકારી લાભો સીધા લાભાર્થીના બેંક ખાતામાં પહોંચે છે.
ભારતનું ડિજિટલ પરિવર્તન કોઈ એક યોજના પૂરતું મર્યાદિત નથી. તે નીતિઓ, ટેક્નોલોજી, સંસ્થાઓ અને કરોડો યુઝર્સના સંયુક્ત પ્રયાસનું પરિણામ છે. આજે ડિજિટલ ભારતની તસવીર સરકારી ઇમારત કરતાં વધુ દુકાનદારના QR કોડ, વિદ્યાર્થીના ડિજિટલ પ્રમાણપત્ર, ખેડૂતના બેંક ખાતા અને નાગરિકના મોબાઇલમાં દેખાય છે.