વર્ષ 2001માં ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટ દુષ્કાળ અને ભૂખમરા સાથે જોડાયેલા એક કેસની સુનાવણી કરી રહી હતી. આ કેસ પીપલ્સ યુનિયન ફોર સિવિલ લિબર્ટીઝ (PUCL) દ્વારા દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. આ દરમિયાન કોર્ટે એક એવો આદેશ આપ્યો, જેણે આગામી બે દાયકામાં ભારતીય શાળાઓની વ્યવસ્થાને શાંતિથી નવો આકાર આપ્યો.
કોર્ટે રાજ્યોને નિર્દેશ આપ્યો કે છ મહિનાની અંદર સરકારી અને સરકારી સહાય પ્રાપ્ત પ્રાથમિક શાળાઓના દરેક બાળકને રાંધેલું બપોરનું ભોજન પૂરું પાડવામાં આવે. ભૂખમરાથી રાહત આપવાના ઉપાય તરીકે શરૂ થયેલી આ યોજના લગભગ સંયોગવશ ભોજનના માધ્યમથી બાળકોને વર્ગખંડમાં જાળવી રાખવાના ભારતના સૌથી મોટા અને લાંબા સમય સુધી ચાલેલા પ્રયોગોમાંથી એક બની ગઈ.
આ વિચાર પોતે નવો નહોતો. તમિલનાડુમાં 1960 ના દાયકાની શરૂઆતથી જ આ યોજનાનું એક સ્વરૂપ અમલમાં હતું. આ રાજ્યના પ્રારંભિક અનુભવ પર કરવામાં આવેલા સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું હતું કે આ યોજનાએ શાળામાં પ્રવેશ મેળવતા બાળકોની સંખ્યામાં વાસ્તવિક અને માપી શકાય એવો ફેરફાર કર્યો હતો. ખાસ કરીને છોકરીઓ અને ગરીબ પરિવારોનાં બાળકો માટે તેની અસર વધુ જોવા મળી હતી.
આવા પરિવારો માટે નિશ્ચિત ભોજન મળવાની ખાતરી એ નક્કી કરતી હતી કે બાળકને શાળાએ મોકલવામાં આવશે કે પછી ઘરના કામમાં મદદ કરવા માટે ઘરે રાખવામાં આવશે. વર્ષ 2001માં સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશે ખરેખર તમિલનાડુના આ પ્રયોગને અપનાવીને સમગ્ર દેશમાં લાગુ કર્યો હતો.
ત્યારથી શાળામાં પ્રવેશ પર આ યોજનાની અસરના પુરાવા મોટાભાગે સતત હકારાત્મક રહ્યા છે. ભારતની મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના પર થયેલા શૈક્ષણિક સંશોધનમાં, જેમાં પ્રતિષ્ઠિત અર્થશાસ્ત્ર જર્નલોમાં પ્રકાશિત થયેલા અભ્યાસોનો પણ સમાવેશ થાય છે, જાણવા મળ્યું છે કે આ યોજનાએ પ્રાથમિક શાળાઓમાં બાળકોના પ્રવેશમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે.
આ યોજનાની સૌથી વધુ અસર એવા બાળકો પર જોવા મળી હતી, જેમના શાળામાં પ્રવેશ ન મેળવવાની અથવા વહેલી તકે શાળા છોડી દેવાની શક્યતા સૌથી વધુ હતી. ખાસ કરીને એવા પરિવારોનાં બાળકોને તેનો લાભ મળ્યો, જ્યાં બાળકને ઘરે ભોજન કરાવવાનો ખર્ચ તેને શાળાએ મોકલવાના ખર્ચ સાથે સીધી સ્પર્ધા કરતો હતો. આજે આ યોજનાનું નામ બદલીને પીએમ પોષણ (PM POSHAN) રાખવામાં આવ્યું છે અને તે મોટી સંખ્યામાં બાળકો સુધી પહોંચે છે.
સૌથી તાજેતરની UDISE+ શાળા ગણતરી અનુસાર, આશરે 10.9 લાખ સંસ્થાઓમાં લગભગ 10.32 કરોડ બાળકોને આ યોજના હેઠળ ભોજન આપવામાં આવે છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા વર્ષ 2021થી 2026ના સમયગાળા માટે આ યોજના હેઠળ કુલ 54,061 કરોડ રૂપિયાનું બજેટ ફાળવવામાં આવ્યું છે.
હાલમાં પ્રતિ બાળક દૈનિક ભોજન તૈયાર કરવાનો ખર્ચ પ્રાથમિક શાળાના વિદ્યાર્થીઓ માટે 6.78 રૂપિયા અને ઉચ્ચ પ્રાથમિક શાળાના વિદ્યાર્થીઓ માટે 10.17 રૂપિયા નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. આ આંકડા અલગ-અલગ જોવામાં નાના લાગી શકે છે, પરંતુ જ્યારે કરોડો બાળકો સુધી પહોંચતી આ યોજનાના વ્યાપને ધ્યાનમાં લઈએ ત્યારે તે વિશ્વના સૌથી મોટા શાળા ભોજન કાર્યક્રમોમાંથી એક બની જાય છે.
આટલા પ્રભાવશાળી આંકડાઓની પાછળ એક મોટો તફાવત છુપાયેલો છે. આ યોજના હાલમાં ભારતમાં કુલ શાળામાં નોંધાયેલા વિદ્યાર્થીઓમાંથી માત્ર 41.8 ટકા બાળકોને જ આવરી લે છે. બિનસહાયિત માન્યતા પ્રાપ્ત ખાનગી શાળાઓમાં આશરે 9.58 કરોડ બાળકો અભ્યાસ કરે છે. જે દેશના કુલ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યાના લગભગ 39 ટકા છે. આ બાળકો આ યોજનાના લાભથી સંપૂર્ણપણે વંચિત છે.
આ બાબત પાછળનું કારણ એ છે કે આ યોજના ખાસ કરીને સરકારી અને સરકારી સહાય પ્રાપ્ત શાળાઓને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવી છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ થાય છે કે ઓછી ફી ધરાવતી ખાનગી શાળાઓમાં અભ્યાસ કરતા ભારતના ગરીબ પરિવારોનાં બાળકોને મધ્યાહ્ન ભોજનનો કોઈ લાભ મળતો નથી.
આ વર્ગ સતત વધી રહ્યો છે અને તેનું મહત્ત્વ પણ ઘણું છે. હકીકતમાં, આ બાળકોના પરિવારોની આર્થિક સ્થિતિ બાજુની સરકારી શાળામાં અભ્યાસ કરતા બાળકોના પરિવારો જેવી જ હોઈ શકે છે. તેમ છતાં તેમને આ યોજનાનો લાભ મળતો નથી.