આપણું શરીર ખોરાકને ઊર્જામાં ફેરવે છે, હૃદય ધબકે છે અને કોષો કામ કરે છે – આ બધું મેટાબોલિઝમ નામની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે. જ્યારે આ સિસ્ટમમાં ગડબડ થાય છે ત્યારે ‘મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ’ થઈ શકે છે. આ સ્થિતિમાં પેટની ચરબી, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, હાઈ બ્લડ શુગર અને અસામાન્ય કોલેસ્ટ્રોલ જેવી સમસ્યાઓ એકસાથે દેખાય છે.
‘નેશનલ લાઇબ્રેરી ઑફ મેડિસિન’માં પ્રકાશિત એક અભ્યાસ મુજબ, ભારતના શહેરી વિસ્તારોમાં દર ત્રીજી પુખ્ત વ્યક્તિને મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ છે અને 50 વર્ષની ઉંમરે આ આંકડો 40%થી વધુ થઈ જાય છે. ચિંતાની વાત એ છે કે ઘણા લોકોને તેની જાણ થતી નથી, કારણ કે શરૂઆતમાં સ્પષ્ટ લક્ષણો દેખાતા નથી.
આ વિશે ‘ફિઝિકલ હેલ્થ’માં ધર્મશિલા નારાયણા સુપર સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલ, દિલ્હીના એન્ડોક્રિનોલોજી કન્સલ્ટન્ટ ડૉ. અભિનબા હાજરાએ જણાવ્યું કે મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ એ ઘણી મેટાબોલિક ગડબડીઓનું સમૂહ છે, જેમાં શરીર ઊર્જા, શુગર અને ચરબીનો યોગ્ય ઉપયોગ કરી શકતું નથી. આ સ્થિતિ ભવિષ્યમાં ગંભીર બીમારીઓનું જોખમ વધારે છે અને શરીરની મેટાબોલિક સ્વાસ્થ્ય બગડી રહી હોવાનો ચેતવણી સંકેત છે.
ડૉક્ટરો પાંચ જોખમી પરિબળોમાંથી ત્રણ કે તેથી વધુ જોવા મળે તો મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમનું નિદાન કરે છે. આ પરિબળોમાં પેટની ચરબી, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, હાઈ બ્લડ શુગર, અસામાન્ય કોલેસ્ટ્રોલ અને ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સનો સમાવેશ થાય છે.
મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમનું સૌથી મોટું કારણ ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ માનવામાં આવે છે. ઇન્સ્યુલિન એ હોર્મોન છે જે લોહીમાંની ખાંડને કોષો સુધી પહોંચાડે છે. જ્યારે કોષો ઇન્સ્યુલિન પ્રત્યે ઓછા સંવેદનશીલ બને છે ત્યારે ખાંડ કોષોમાં યોગ્ય રીતે પ્રવેશી શકતી નથી અને લોહીમાં ખાંડનું પ્રમાણ વધે છે. શરીરને ખાંડ નિયંત્રિત કરવા વધુ ઇન્સ્યુલિન બનાવવું પડે છે, જે સમય જતાં શુગર, બ્લડ પ્રેશર, કોલેસ્ટ્રોલ અને પેટની ચરબીને અસર કરે છે.
શરૂઆતના સંકેતોમાં થાક, વારંવાર પેશાબ, વધુ પડતી તરસ, વજન વધવું કે ઘટવું, ચામડી પર ફેરફાર વગેરે હોઈ શકે છે, પરંતુ લોકો ઘણીવાર તેને સામાન્ય થાક કે ઉંમરની અસર સમજીને અવગણે છે.
દુબળા-પાતળા લોકોને પણ મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ થઈ શકે છે. કેટલાક લોકોનું વજન સામાન્ય હોય છે, પરંતુ પેટની અંદર અને અંગોની આસપાસ ચરબી જમા થાય છે, જેને ‘સ્કિની ફેટ’ કહેવાય છે. આવા લોકોમાં પણ ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ, હાઈ બ્લડ શુગર, અસામાન્ય કોલેસ્ટ્રોલ અથવા હાઈ બ્લડ પ્રેશર હોઈ શકે છે.
પેટની ચરબી સૌથી ખતરનાક માનવામાં આવે છે કારણ કે તે માત્ર ત્વચાની નીચે જ નહીં, પરંતુ લિવર, આંતરડા અને અન્ય અંગોની આસપાસ પણ જમા થાય છે. આને ‘વિસેરલ ફેટ’ કહેવાય છે. આ ચરબી એવા કેમિકલ્સ છોડે છે જે શરીરની સામાન્ય કામગીરીને અસર કરે છે અને ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ તથા હાર્ટ ડિસીઝનું જોખમ વધારે છે.
જે લોકોને લાંબા સમયથી શુગર, બ્લડ પ્રેશર, કોલેસ્ટ્રોલ અથવા વજન સંબંધિત સમસ્યાઓ છે તેમને મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમનું જોખમ વધારે છે. આ ઉપરાંત, તણાવમાં ખાવું (સ્ટ્રેસ ઈટિંગ) પણ મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમને વધારી શકે છે.
મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમથી બચવા માટે નિયમિત વ્યાયામ, સંતુલિત આહાર, વજન નિયંત્રણ, તણાવ ઘટાડવો અને નિયમિત આરોગ્ય તપાસ જરૂરી છે. જો લક્ષણો દેખાય તો તરત જ ડૉક્ટરની સલાહ લેવી.