સોશિયલ મીડિયા કંપની મેટા હવે બાળકો અને કિશોરોની સુરક્ષા માટે એક નવી AI સિસ્ટમ સમગ્ર વિશ્વમાં લાગુ કરવા જઈ રહી છે. આ સિસ્ટમની મદદથી ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુક એપ પોતે ઓળખી લેશે કે યુઝર કિશોર છે કે નહીં. ત્યારબાદ તેનું અકાઉન્ટ આપમેળે કડક સુરક્ષા અને પ્રાઇવસી ધરાવતા ટીન અકાઉન્ટમાં બદલાઈ જશે.
વિશ્વભરની સરકારો બાળકોની ઑનલાઇન સુરક્ષા અંગે કડકાઈ વધારી રહી છે, તેને ધ્યાનમાં રાખીને કંપનીએ આ પગલું ભર્યું છે. મેટાએ પોતાની સત્તાવાર બ્લોગ પોસ્ટમાં જણાવ્યું કે તે એપ્રિલ 2025થી આ નવી AI ટેક્નોલોજીનું પરીક્ષણ કરી રહી છે.
આ સિસ્ટમ કેવી રીતે કામ કરશે તે સમજીએ. જો કોઈ કિશોરે અકાઉન્ટ બનાવતી વખતે પોતાની ઉંમર ખોટી જણાવી હશે, તો પણ AI તેમના એપના ઉપયોગની રીત પરથી તેમની સાચી ઉંમર ઓળખી લેશે. ઉંમર જાણી લીધા પછી અકાઉન્ટ આપમેળે ટીન સેટિંગ્સમાં બદલાઈ જશે, જેથી તેમની સ્ક્રીન પર ખરાબ અથવા વાંધાજનક વીડિયો અને પોસ્ટ દેખાવાનું બંધ થઈ જશે. માતા-પિતાને આ સુરક્ષા સિસ્ટમ કેવી રીતે કામ કરે છે તે સમજાવવા માટે મેટા માહિતી આપતા વીડિયો પણ જાહેર કરશે.
સ્ક્રીન ટાઇમથી લઈને ક્વાઇટ મોડ સુધી અનેક નિયમો બદલાશે. કિશોરો માટે દરરોજ એપના ઉપયોગની સમય મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવશે અને રાત્રે નોટિફિકેશન બંધ રાખવા માટે 'ક્વાઇટ મોડ' પણ મળશે. આ ઉપરાંત, અજાણ્યા લોકો સાથે વાતચીત રોકવા માટે કડક પ્રાઇવસી નિયમો લાગુ કરવામાં આવશે. મેટાએ ટિકટૉક, સ્નેપચેટ અને યુટ્યુબને પણ આ સુરક્ષા નિયમો લાગુ કરવાની અપીલ કરી છે.
મેટા પર છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં બાળકોની સુરક્ષા સાથે ચેડાં કરવા અને એપનું વ્યસન લગાડવાના ગંભીર આરોપો લાગ્યા હતા. આરોપ હતો કે ફેસબુક અને ઇન્સ્ટાગ્રામના કારણે બાળકો અને કિશોરોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર ખરાબ અસર પડી રહી છે અને કંપનીએ આ નુકસાનની વાત લોકો પાસેથી છુપાવી હતી. મેટા પર બાળકોનો વ્યક્તિગત ડેટા એકત્ર કરીને AI મોડેલ્સને તાલીમ આપવા માટે તેનો ઉપયોગ કરવાનો આરોપ પણ છે.
ન્યૂ મેક્સિકોની અદાલતે બાળકોને સુરક્ષાની ખોટી ખાતરી આપવા બદલ કંપની પર આશરે ₹8,000 કરોડ (950 મિલિયન ડૉલર)નો દંડ ફટકાર્યો હતો. બીજી તરફ, પ્લેટફોર્મના વ્યસન સાથે જોડાયેલા અન્ય એક કેસમાં મેટાને અમેરિકામાં 15.9 બિલિયન ડૉલર એટલે કે આશરે ₹1.49 લાખ કરોડનું કાનૂની સમાધાન કરવું પડ્યું હતું. આ પછી કંપનીએ આ કડક પગલાં ભર્યા છે.
આ પહેલ એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે ઘણા દેશો સોશિયલ મીડિયા અંગે કડક કાયદા લાવી રહ્યા છે. ઓસ્ટ્રેલિયાએ 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. મેટા અનુસાર, આ તમામ નવા ફીચર્સ અને વૈશ્વિક AI ઉંમર ચકાસણી પ્રક્રિયા જાન્યુઆરીથી સત્તાવાર રીતે લાગુ થશે.
નિષ્ણાતોના મતે ફેસબુક અને ઇન્સ્ટાગ્રામ અનેક રીતે કિશોરોના માનસિક સ્વાસ્થ્યને નુકસાન પહોંચાડે છે. એપની ડિઝાઇન એવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવી છે કે બાળકો નોટિફિકેશન, ઑટો-પ્લે અને 'લાઇક' બટનના ચક્રમાં ફસાયેલા રહે છે, જેનાથી તેમને સોશિયલ મીડિયાનું વ્યસન લાગે છે. ઇન્સ્ટાગ્રામ પર દેખાતા ફિલ્ટર અને પરફેક્ટ જીવનની તસવીરો બાળકોમાં પોતાની સરખામણી અન્ય લોકો સાથે કરવાની આદત પેદા કરે છે. મેટાના પોતાના આંતરિક સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું હતું કે ઇન્સ્ટાગ્રામ ઘણા કિશોરોમાં પોતાના શરીર અને દેખાવને લઈને અસંતોષ વધારે છે.
મોડી રાત સુધી એપનો ઉપયોગ કરવાથી બાળકોનું ઊંઘનું ચક્ર ખોરવાઈ જાય છે. ઊંઘની આ લાંબા સમયની કમી આગળ જતાં ગંભીર ચિંતા, ડિપ્રેશન અને અભ્યાસમાં એકાગ્રતાના અભાવનું કારણ બને છે. સોશિયલ મીડિયા પર સતત અન્ય લોકો સાથે પોતાની તુલના કરવાથી બાળકોમાં 'FOMO' એટલે કે પાછળ રહી જવાનો ભય પેદા થાય છે. સાયબર બુલિંગ અને ટ્રોલિંગથી બાળકોના આત્મસન્માનને ઠેસ પહોંચે છે. ઉંમરની ચકાસણીની કડક વ્યવસ્થા ન હોવાથી બાળકો પોતાની ઉંમર કરતાં મોટા, માનસિક રીતે સંવેદનશીલ અથવા અયોગ્ય કન્ટેન્ટ સુધી પણ પહોંચી જાય છે.