મેરઠ જિલ્લા કોર્ટમાં 14 ઓક્ટોબરની સાંજે 4:22 વાગ્યે જજ અરવિંદ કુમાર મિશ્રાએ વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા મુસ્કાન રસ્તોગી અને સાહિલ શુક્લાને સૌરભ રાજપૂતની હત્યાના કેસમાં ફાંસીની સજા સંભળાવી. તેમણે મહાભારતના શ્લોકનો હિન્દી અનુવાદ ટાંકતાં કહ્યું, 'અધર્મ કરનારને સજા આપવી પણ ધર્મ છે.' ત્યાર બાદ તેમણે જે પેનથી મૃત્યુદંડ લખ્યો હતો, તેને તરત જ કચરાપેટીમાં ફેંકી દીધી.
મોતની સજા લખવામાં વપરાયેલી પેન ફેંકી દેવા અથવા તેની નીબ તોડી નાખવાનો કોઈ કાયદો નથી. આ મુઘલ કાળથી ચાલી આવતી પરંપરા છે. મુઘલ બાદશાહો મોતની સજાનો ફરમાન લખનારી કલમ તોડી નાખતા. પછી બ્રિટિશ કાળમાં અંગ્રેજ ન્યાયાધીશોએ આ પ્રથા અપનાવી. આઝાદી પછી પણ ભારતમાં આ પરંપરા ચાલુ છે. યુરોપિયન દેશોમાં, ખાસ કરીને જર્મની અને ફ્રાન્સમાં, ન્યાયાધીશો મોતની સજા સંભળાવ્યા બાદ પોતાની કલમ તોડી નાખતા. હંગેરી જેવા દેશોમાં ન્યાયાધીશ પાસે લાકડી રહેતી, જેને ફાંસીની સજા પછી તોડી નાખવામાં આવતી. હાલમાં પણ કેટલાક દેશોમાં આ પ્રથા જોવા મળે છે. ફેબ્રુઆરી 2026માં કેન્યાની કોર્ટના જજ કિજિટો મગારેએ 7 વર્ષની બાળકી પર બળાત્કાર અને હત્યાના દોષી 35 વર્ષના નિકોલસ મચારિયાને ફાંસીની સજા સંભળાવીને પેન તોડી નાખી હતી.
નિષ્ણાતો માને છે કે આ પાછળ ત્રણ પ્રકારના સંદેશ રહેલા છે. પ્રથમ, આ બતાવવું કે નિર્ણય અંતિમ છે. તૂટેલી પેન ફરી વાપરી શકાતી નથી, તેવી જ રીતે એ જ અદાલતમાં મોતની સજા બદલી કે પુનર્વિચાર કરી શકાતો નથી. કેટલાક દેશોમાં ન્યાયાધીશો નીબ તોડતી વખતે કહે છે કે આ અંતિમ નિર્ણય છે. બીજું, નિર્ણયથી ભાવનાત્મક અંતર. તૂટેલી પેન જજની ઇચ્છા દર્શાવે છે કે તેઓ કોઈના મૃત્યુનો આદેશ લખનારી પેન ફરી વાપરવા માંગતા નથી. તેઓ કાનૂની ફરજ નિભાવે છે, પણ આ રીતે અસ્વીકૃતિ વ્યક્ત કરે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના વકીલ આર્યા સુરેશ કહે છે, 'તૂટેલી પેન મન હળવું કરવાનો રસ્તો છે. કંઈક એવું કે મેં કાયદા મુજબ કામ કર્યું. કલમ તૂટી ગઈ, હવે કામ પૂરું. આ વિધિ જજ અને નિર્ણયના પરિણામ વચ્ચે અંતર ઊભું કરે છે.' ત્રીજું, નિર્ણયની ગંભીરતા અને ગૌરવ. ફાંસીની સજા સૌથી ગંભીર સજા છે. પેન તોડીને ન્યાયાધીશો આ ગંભીરતા અને સજા પામનારના જીવનના અંતનો સંદેશ આપે છે.
જોકે, બધા ન્યાયાધીશો આમ કરતા નથી. 20 જાન્યુઆરી 2025ના રોજ કેરળના જિલ્લા સેશન્સ જજ એ. એમ. બશીરે શેરોન રાજ હત્યાકાંડમાં તેની પાર્ટનર ગ્રીસમાને ફાંસીની સજા સંભળાવી, પણ પેન કે નીબ તોડી નહોતી. કેટલાક વરિષ્ઠ વકીલોના મતે બશીર માનતા નથી કે ચુકાદા પર પુનર્વિચાર ન થઈ શકે અથવા પેન અન્ય ચુકાદામાં ન વપરાય. ગ્રીસમાએ 23 વર્ષના શેરોનને ઘરે બોલાવીને આયુર્વેદિક ઉકાળાના નામે જંતુનાશક પીવડાવીને હત્યા કરી હતી. સાહિલ-મુસ્કાનને સજા સંભળાવનાર જજ મિશ્રાએ બૉલપેન વાપરી હતી, તેથી નીબ તોડવાની જરૂર ન પડી.
ફાંસીની સજા અંગે દુનિયાભરમાં ચર્ચા ચાલે છે. મોટા ભાગના દેશોમાં મૃત્યુદંડને ખોટો માનવામાં આવે છે. 17 ડિસેમ્બર 2024ના રોજ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાએ બહુમતીથી મૃત્યુદંડ પર રોક લગાવવાનો પ્રસ્તાવ પસાર કર્યો. એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલના જણાવ્યા અનુસાર, 2025 સુધીમાં 145 દેશોમાં મૃત્યુદંડ નાબૂદ થયો છે. જોકે, સંયુક્ત રાષ્ટ્રનો ઠરાવ બંધનકારક નથી. ભારત સહિત અનેક દેશોમાં હજુ મોતની સજા અપાય છે. 2025માં 17 દેશોમાં ઓછામાં ઓછા 2,707 લોકોને મોતની સજા ફટકારાઈ, જે 2024 કરતાં 78% વધુ અને 1981 પછીનો સૌથી ઊંચો આંકડો છે.