સુપ્રીમ કોર્ટે ખાનગી હૉસ્પિટલો દ્વારા દવાઓ અને તબીબી સામાન પર લેવાતા 170%થી 1000% સુધીના અતિશય નફાને 'કત્લેઆમ' ગણાવી છે. કેન્દ્ર સરકારે કોર્ટમાં સ્વીકાર્યું છે કે હૉસ્પિટલો દર્દીઓ પાસેથી MRP પર બિલ વસૂલે છે, જ્યારે તેઓ પોતે દવાઓ મોટા ડિસ્કાઉન્ટ પર ખરીદે છે. કોર્ટે સરકારને તાત્કાલિક પગલાં લેવા અને એકસમાન 16% માર્જિન કેપ લગાવવાનું સૂચન કર્યું છે, જેથી 6.3 કરોડ ભારતીયોને ગરીબી રેખા નીચે ધકેલતી આ 'જાહેરમાં લૂંટ' અટકાવી શકાય.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ બીમાર પડે છે, ત્યારે તેનો એક જ ઉદ્દેશ્ય હોય છે કે ઝડપથી સાજા થવું. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે સાજા થવાની આ પ્રક્રિયામાં હૉસ્પિટલો અને દવા કંપનીઓ દર્દીના ખિસ્સા પર કેવી કાતર ચલાવે છે? જ્યારે આપણે હૉસ્પિટલનું લાંબુ-લચક બિલ ચૂકવીએ છીએ, ત્યારે આપણને ખ્યાલ પણ નથી હોતો કે તેમાં દવાઓ અને અન્ય સામાન પર હૉસ્પિટલે કેટલો જંગી નફો કમાયો છે. તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા આ 'મેડિકલ લૂંટ' સામે કડક વલણ અપનાવવામાં આવ્યું છે. ચાલો સમજીએ કે આ આખી રમત શું છે અને દર્દીઓને કેવી રીતે નુકસાન થઈ રહ્યું છે.
કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સોગંદનામું રજૂ કરીને સ્વીકાર્યું છે કે હૉસ્પિટલો દવાઓ પર 170%થી 700% કે તેથી વધુ માર્જિન કમાય છે. જ્યારે મેડિકલ સામાન (જેમ કે સિરીંજ, ગ્લોવ્ઝ વગેરે) પર આ નફો 100%થી 1000% સુધીનો હોય છે. સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ મહેતાએ એક ચોંકાવનારું ઉદાહરણ આપ્યું હતું: કેન્સરની એક દવા હૉસ્પિટલને માત્ર 2700 રૂપિયામાં મળે છે, પરંતુ દર્દીને તે 27000 રૂપિયાની MRP પર વેચવામાં આવે છે. તેમણે આ 10 ગણા તફાવતને Broad Daylight Dacoity (જાહેરમાં લૂંટ) ગણાવી હતી અને સરકારને આ પ્રકારના મસમોટા પ્રોફિટ માર્જિન પર તાત્કાલિક લગામ લગાવવા કડક આદેશ આપ્યા હતા.
હૉસ્પિટલો જથ્થાબંધમાં દવાઓ ખરીદે છે અને કંપનીઓ તેમને મોટું ડિસ્કાઉન્ટ આપે છે. પરંતુ હૉસ્પિટલો આ ફાયદો દર્દીઓને આપવાને બદલે તેમને મહત્તમ છૂટક કિંમતે (MRP) જ બધું વેચે છે. સરકારે સંસદમાં કબૂલ્યું છે કે આવા મોંઘા તબીબી ખર્ચને કારણે દર વર્ષે લગભગ 6.3 કરોડ ભારતીયો ગરીબી રેખા નીચે ધકેલાઈ જાય છે.
સરકારી યોજનાઓ અને વીમા કંપનીઓ હૉસ્પિટલો સાથે પહેલાથી જ સારવારનું પેકેજ નક્કી કરી લે છે, જેમાં બધી સામગ્રીનો ખર્ચ સામેલ હોય છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ દર્દી પોતાના ખર્ચે સ્વતંત્ર રીતે સારવાર કરાવે છે, ત્યારે તેને તબીબી સામાન અને દવાઓ માટે અલગથી MRP પર જ બિલ આપવામાં આવે છે. જેનાથી દર્દીઓ પર આર્થિક બોજ ખૂબ વધી જાય છે.
કેન્સર દવાઓ સહિત કેટલીક દવાઓ પર માર્જિન 170%થી 700%+ અને હૉસ્પિટલના તબીબી પુરવઠા પર માર્જિન 100%થી 1,000%+ જોવા મળે છે. (સ્ત્રોત: સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા દાખલ કરાયેલ સોગંદનામું)
ભારતમાં દવાના ભાવ નિયંત્રિત કરવાનું કામ નેશનલ ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રાઇસિંગ ઑથોરિટી (NPPA) કરે છે. 23 જૂન, 2026 સુધીમાં સરકારે 935 જરૂરી દવાઓ માટે મહત્તમ કિંમતો (ટોચમર્યાદા) નક્કી કરી દીધી છે. આ ઉપરાંત 3805 નવી દવાઓની છૂટક કિંમતો પણ નિયંત્રિત કરી છે. જે દવાઓ સીધા નિયંત્રણમાં નથી, તેના ભાવ ઉત્પાદકો 12 મહિનામાં 10%થી વધુ વધારી શકતા નથી. 9 નવેમ્બર, 2026 થી કેન્સરની 137 દવાઓ પર ટ્રેડ માર્જિન 30% સુધી મર્યાદિત કરવાનો નિર્ણય લેવાયો છે. જેનાથી આ દવાઓની કિંમતોમાં 70% સુધીનો ઘટાડો થવાનો અંદાજ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ દર્દીઓને રાહત આપવા માટે દવાઓ અને મેડિકલ સામાન પર એકસમાન 16% માર્જિન કેપ (નફાની મર્યાદા) લગાવવાનું સૂચન કર્યું છે.
આરોગ્ય અને હૉસ્પિટલો એ મુખ્યત્વે રાજ્યોના અધિકારક્ષેત્રમાં આવતા વિષયો છે, તેથી હૉસ્પિટલો પર સીધું નિયંત્રણ કેન્દ્ર સરકાર માટે મુશ્કેલ છે. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશ પછી કેન્દ્ર સરકારે દવાઓ અને તબીબી સામાન પર માર્જિન કેપ લગાવવા અંગે ગંભીરતાથી વિચારણા શરૂ કરી છે.