‘મૈં અકેલે હી ચલા થા જાનિબ-એ-મંઝિલ મગર, લોગ સાથ આતે ગયે ઔર કારવાં બનતા ગયા.’
આ પંક્તિઓ વાંચીને લાગે કે લખનાર જીવનના ઊંડા તત્વજ્ઞાનમાં ડૂબેલો ગંભીર શાયર હશે. પણ એ જ મજરૂહ સુલ્તાનપુરીએ જ્યારે ફિલ્મો માટે લખ્યું, ત્યારે તેમની કલમે પ્રેમના એવા રંગ વેર્યા કે શાહરૂખ ખાન, સલમાન ખાન અને આમિર ખાનની પેઢી પણ તેમના ચાહક બની ગઈ.
‘પહલા નશા… પહલા ખુમાર…’, ‘પાપા કહતે હૈં બડા નામ કરેગા…’, ‘સાથિયા તૂને ક્યા કિયા…’, અને ‘ઐ કાશ કે હમ હોશ મેં અબ આને ન પાએં…’ — આ માત્ર ગીતો નથી, પણ એવી સુરાવલીઓ છે જેની સાથે ઘણી પેઢીઓનો પ્રેમ, યુવાની અને યાદો જોડાયેલા છે.
તેમનાં અમર ગીતોની યાદી એટલી લાંબી છે કે ગણતાં ગણતાં સાંજ પડી જાય. ‘આજા આજા મૈં હૂં પ્યાર તેરા’ (તીસરી મંઝિલ, 1966)થી લઈને ‘ચુરા લિયા હૈ તુમને જો દિલ કો’ (યાદોં કી બારાત, 1973) સુધી, મજરૂહની કલમે હિન્દી સિનેમાને એવાં ગીતો આપ્યાં, જે સમય બદલાવા છતાં જૂનાં નથી લાગ્યાં.
તેમની કલમમાં બગાવતની શાહી પણ વહેતી હતી. 1949માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુને ‘હિટલરનો ચેલો’ કહેવા બદલ તેમને જેલમાં ધકેલવામાં આવ્યા. ત્યારે તેમની સામે વિકલ્પ મૂકાયો — માફી માગો અથવા બે વર્ષ જેલ ભોગવો. તેમણે જેલ પસંદ કરી.
1 ઓક્ટોબર 1919ના રોજ જન્મેલા મજરૂહ સુલ્તાનપુરીની આજે 107મી જન્મજયંતિ છે. આ અવસરે જાણો, કેવી રીતે એક શાયરની કલમે ફિલ્મી ગીતોને એવા શબ્દો આપ્યા, જેને કાળ પણ ભૂંસી શક્યો નથી — હકીમ બન્યા, દિલ તૂટ્યું અને કલમ ઉપાડી.
1 ઓક્ટોબર 1919ના રોજ બ્રિટિશ ભારતના સુલ્તાનપુરમાં મજરૂહ સુલ્તાનપુરીનો જન્મ થયો. તેમનું અસલ નામ અસરાર-ઉલ-હસન ખાન હતું, જેઓ આગળ જતાં વતનના નામ પરથી મજરૂહ સુલ્તાનપુરી તરીકે ઓળખાયા. પિતા પોલીસમાં હતા અને અંગ્રેજી શિક્ષણના વિરોધી હોવાથી તેમણે દીકરાને મદરેસામાં દાખલ કરાવ્યો. અહીં તેમણે ઉર્દૂ, અરબી અને ફારસી ભાષા શીખી. ઉંમર વધતાં સંગીત અને ગાયકીમાં રસ પડ્યો, પણ પિતાએ સ્પષ્ટ કહી દીધું કે તારે તબીબી ક્ષેત્રે જ ભણવું પડશે.
પિતાની કડકાઈથી ગાયકીનો શોખ દબાઈ ગયો અને તેમનો પ્રવેશ લખનઉની તકમીલ-ઉત્-તિબ યુનાની મેડિકલ કોલેજમાં કરાવવામાં આવ્યો. અભ્યાસ પૂરો કરીને તેઓ હકીમ બન્યા, પણ મનમાં તો સતત ગીતો જ ગૂંજતાં હતાં.
એક દિવસ દર્દી તરીકે આવેલી તહસીલદારની પુત્રીની નાડી તપાસતી વખતે તેઓ તેના પ્રેમમાં પડી ગયા. બંને વચ્ચે વાતચીત શરૂ થઈ, પણ ટૂંક સમયમાં છોકરીના પિતાએ બંનેના રસ્તા અલગ કરી દીધા. દિલ તૂટ્યું, એટલે મજરૂહે કલમ ઉપાડી અને હૃદયનો દર્દ કાગળ પર ઉતારવા લાગ્યા. જોતજોતામાં તે શબ્દો શાયરીનું રૂપ ધારણ કરવા લાગ્યા. અન્ય શાયરોની જેમ તેમણે પણ પોતાનું તખલ્લુસ (ઉપનામ) રાખ્યું, જેનો અર્થ હતો — નસીહત આપનાર.
થોડા દિવસો પછી એક મિત્રને આ વાત કહી તો તેણે કહ્યું, “ના, આ નામ જામતું નથી, તું તારું ઉપનામ ‘મજરૂહ’ રાખ, જેનો અર્થ થાય છે ઘાયલ.” આમ તેમનું નામ ‘તખલ્લુસ મજરૂહ’ પડ્યું અને તેઓ દરેક શાયરી નીચે આ જ નામ લખવા લાગ્યા.
વાત 1941ની છે. એક દિવસ તેઓ સુલ્તાનપુરમાં યોજાયેલા મુશાયરામાં પહોંચ્યા. દરેક શાયર મંચ પર પોતાની રચનાઓ રજૂ કરી રહ્યો હતો, એટલે મજરૂહ પણ પોતાની ડાયરી લઈને પહોંચી ગયા. તેમણે જેવી બે પંક્તિઓ વાંચી કે ચારે તરફથી ‘વાહ… વાહ…’ના પોકારો ઊઠવા લાગ્યા.
વાહ-વાહ કરનારાઓમાં તે સમયના જાણીતા શાયર જિગર મુરાદાબાદી પણ સામેલ હતા. આ એ જ પ્રખ્યાત શાયર હતા, જેમની કલમેથી આ અમર પંક્તિઓ સરી હતી: ‘યે ઇશ્ક નહીં આસાં, ઇતના હી સમઝ લીજે, ઇક આગ કા દરિયા હૈ ઔર ડૂબ કે જાના હૈ.’ અને ‘હમ કો મિટા સકે યે ઝમાને મેં દમ નહીં, હમ સે ઝમાના ખુદ હૈ, ઝમાને સે હમ નહીં.’
મજરૂહ સુલ્તાનપુરીની શાયરી જિગર મુરાદાબાદીને એટલી ગમી ગઈ કે તેમણે પોતાના શાગિર્દને પૂછ્યું, “આટલી નાની ઉંમરનો યુવાન આટલી સરસ શાયરી કરે છે! કોણ છે આ?” જવાબ મળ્યો, “મજરૂહ છે.” જિગર મુરાદાબાદીએ તેમને પાસે બોલાવીને વાત કરી અને પોતાના શાગિર્દ (શિષ્ય) બનાવી લીધા. જિગર મુરાદાબાદી જેવા ઉસ્તાદ મળ્યા પછી મજરૂહે હકીમગીરી છોડી દીધી અને પૂરેપૂરું ધ્યાન લેખન પર કેન્દ્રિત કર્યું.
થોડા સમય પછી એક મુશાયરામાં જિગર સાહેબ અને મજરૂહ સાહેબ બંને ઉપસ્થિત હતા. ત્યાં ફિલ્મ જગતની ઘણી જાણીતી હસ્તીઓ પણ હાજર હતી. ત્યારે જાણીતા ફિલ્મ નિર્માતા એ.આર. કારદારે જિગર મુરાદાબાદી પાસે આવીને વિનંતી કરી, “હું ‘શાહજહાં’ નામની ફિલ્મ બનાવી રહ્યો છું, મારી ઈચ્છા છે કે તમે તેના ગીતો લખો.”