જળ એ જ જીવન છે. તેથી જ્યારે આકાશમાંથી પાણી વરસવાનું બંધ થાય છે, ત્યારે માનવજીવનથી લઈને પ્રકૃતિ સુધી દરેકની ગતિવિધિ ખોરવાઈ જાય છે. હાલમાં ભારતના બે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ રાજ્યો મહારાષ્ટ્ર અને આંધ્ર પ્રદેશ ગંભીર જળસંકટ અને દુષ્કાળનો સામનો કરી રહ્યા છે. 2026ના નબળા ચોમાસાએ ખેતરોને સૂકવી નાખ્યા છે અને જળાશયોના તળિયા દેખાડી દીધા છે. આ દુષ્કાળ માત્ર ખેતી પૂરતો મર્યાદિત નથી રહ્યો, પરંતુ તેણે લોકોના સ્વાસ્થ્ય, રોજગાર, ઉદ્યોગો અને સમગ્ર અર્થતંત્ર પર માઠી અસર કરી છે. ચાલો સમજીએ કે આ દુષ્કાળ પાછળનું કારણ શું છે અને તે કેવી રીતે વિવિધ ક્ષેત્રોને અસર કરી રહ્યો છે.
આ વર્ષના ગંભીર દુષ્કાળ પાછળનું સૌથી મોટું કારણ 'અલ નીનો' (El Nino) ની અસર છે. આ એક એવી ભૌગોલિક ઘટના છે જેમાં પ્રશાંત મહાસાગરના તાપમાનમાં વધારો થાય છે. પરિણામે ભારતમાં ચોમાસું નબળું પડે છે. ભારતીય હવામાન વિભાગના આંકડા મુજબ, આ વર્ષે દેશભરમાં સામાન્ય કરતાં 12.6 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે, જે વર્ષ 2015 પછીનું સૌથી નબળું ચોમાસું છે.
મહારાષ્ટ્ર: 26 સપ્ટેમ્બર 2026 ના રોજ સરકારે 358 માંથી 265 તાલુકાઓ (આશરે 74 ટકા) ને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કર્યા છે. આંધ્ર પ્રદેશ: 1 ઓક્ટોબરના રોજ 688 માંથી 388 તાલુકા (આશરે 56 ટકા) દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરાયા છે, જેમાંથી 283 તાલુકાઓમાં તો દુષ્કાળની સ્થિતિ અતિ ગંભીર છે.
બંને રાજ્યોમાં વરસાદની ભારે ખાધ જોવા મળી છે. મહારાષ્ટ્રમાં જૂનથી સપ્ટેમ્બર વચ્ચે સામાન્ય રીતે 970.9 મિ.મી. વરસાદ પડે છે, પરંતુ આ વર્ષે માત્ર 798.2 મિ.મી. વરસાદ પડ્યો, જે 18 ટકાનો ઘટાડો દર્શાવે છે. મરાઠવાડામાં 38 ટકા અને વિદર્ભમાં 27 ટકા વરસાદ ઓછો પડ્યો છે. ધારાશિવ, બીડ, લાતુર અને હિંગોલી જેવા જિલ્લામાં તો અડધોઅડધ વરસાદ ગાયબ છે. આંધ્ર પ્રદેશમાં પણ જૂનથી ઓગસ્ટમાં સામાન્ય 424.3 મિ.મી.ની સામે માત્ર 197.6 મિ.મી. (53.4 ટકા ઘટાડો) વરસાદ નોંધાયો છે.
જળાશયોની વાત કરીએ તો, આંધ્ર પ્રદેશના ડેમમાં પાણીનો સંગ્રહ ગયા વર્ષના 88.6 ટકાથી ઘટીને માત્ર 35.14 ટકા રહી ગયો છે. મહારાષ્ટ્રમાં પણ જળસ્તર 89.22 ટકાથી ઘટીને 74.29 ટકા પર આવી ગયું છે. આને કારણે મહારાષ્ટ્ર સરકારે 16 ઓક્ટોબરથી શહેરો અને ગામડાંમાં 10 ટકા પાણી કાપ મૂક્યો છે.
ખેતી બંને રાજ્યોની કરોડરજ્જુ છે, જે આ વર્ષે ભારે પ્રભાવિત થઈ છે. મહારાષ્ટ્ર સમગ્ર દેશનું 48 ટકા સોયાબીન અને 39 ટકા તુવેર દાળ પકવે છે. દુષ્કાળને કારણે સોયાબીન, કપાસ, મકાઈ અને તુવેરના પાક નાશ પામ્યા છે. મરાઠવાડામાં 40-50 ટકા અને વિદર્ભમાં 60-70 ટકા પાક નિષ્ફળ ગયો છે. આંધ્ર પ્રદેશમાં ડાંગર, મગફળી અને નાળિયેરીના પાકને મોટું નુકસાન થયું છે. આશરે 5.3 મિલિયન હેક્ટર જમીન વાવણી વિનાની ખાલી પડી રહી છે. ખેડૂતોને બીજ અને ખાતરનો ખર્ચ માથે પડ્યો છે અને ઘાસચારાની અછતને લીધે પશુપાલન વ્યવસાય પણ જોખમમાં મુકાયો છે.
દુષ્કાળની અસર માત્ર ખેતરોમાં જ નહીં, પરંતુ લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર પણ સીધી વર્તાઈ રહી છે. પીવાના સ્વચ્છ પાણીના અભાવે કોલેરા અને ઝાડા જેવા રોગોનું પ્રમાણ વધે છે. સૂકા અને ધૂળવાળા પવનોને કારણે શ્વસનતંત્રની બીમારીઓ અને આંખમાં બળતરાની સમસ્યાઓ વધી છે. ગામડાંમાં મહિલાઓ અને બાળકોને પાણી ભરવા માટે કિલોમીટરો સુધી ચાલવું પડે છે, જેનાથી શારીરિક થાક અને કુપોષણ વધે છે. પશુઓને પૂરતો ચારો ન મળવાથી દૂધનું ઉત્પાદન ઘટ્યું છે, જેથી બાળકોને પોષણયુક્ત આહાર મળતો નથી. સૌથી દુઃખદ બાબત એ છે કે આર્થિક અને માનસિક તણાવને કારણે મહારાષ્ટ્રમાં ખેડૂતોની આત્મહત્યાના કિસ્સા વધી રહ્યા છે.