આ વર્ષે એપ્રિલમાં સરકાર એક મોટો પ્રસ્તાવ લઈને સંસદમાં આવી હતી. પ્રસ્તાવ હતો કે લોકસભાની બેઠકોની સંખ્યા 543થી વધારીને લગભગ 850 કરવામાં આવે. આ કોઈ નાનો ફેરફાર નહોતો. તેની સીધી અસર એ વાત પર પડતી કે દેશના અલગ-અલગ ભાગોની સંસદમાં કેટલી અવાજ અને પ્રતિનિધિત્વ રહે અને આવનારા સમયમાં સત્તાનું વિતરણ કઈ રીતે દેખાય.
આ પ્રસ્તાવ પર મતદાન થયું. 298 સભ્યોએ તેના પક્ષમાં મત આપ્યો, જ્યારે 230 સભ્યોએ વિરોધમાં મત આપ્યો. એટલે કે હા કહેનારા સભ્યોની સંખ્યા ના કહેનારાઓ કરતાં વધુ હતી. સામાન્ય રીતે કોઈપણ મતદાનમાં આને જીત માનવામાં આવે છે. પરંતુ આ વખતે એવું થયું નહીં.
આ કોઈ સામાન્ય કાયદો નહોતો. આ બંધારણમાં સુધારો કરવાનો પ્રસ્તાવ હતો અને બંધારણમાં ફેરફાર કરવો એ સામાન્ય કાયદો પસાર કરવા જેવું નથી. તેના માટે માત્ર સામાન્ય બહુમતી પૂરતી નથી. તેના માટે હાજર સભ્યોમાંથી ઓછામાં ઓછા બે-તૃતીયાંશ સભ્યોનું સમર્થન જરૂરી હોય છે. તે દિવસે મતદાન સમયે 528 સભ્યો હાજર હતા. તેના બે-તૃતીયાંશ લગભગ 352 થાય છે. સરકારને 298 મત મળ્યા. એટલે કે તે જરૂરી સંખ્યાથી 54 મત પાછળ રહી ગઈ.
આ રીતે એક એવો પ્રસ્તાવ, જેને વિરોધ કરનારા સભ્યો કરતાં વધુ સભ્યોનું સમર્થન મળ્યું હતું, છતાં તે કાયદો બની શક્યો નહીં. પહેલી નજરે આ થોડું અજીબ લાગી શકે છે. પરંતુ વાસ્તવમાં આ જ સંસદ હોવાનો મુખ્ય હેતુ છે.
સંસદ એ એવી જગ્યા છે જ્યાં ભારતમાં કાયદા બનાવવામાં આવે છે. સંસદના બે ગૃહ છે. એક લોકસભા છે, જ્યાં દેશના સામાન્ય નાગરિકો સીધી ચૂંટણી દ્વારા પોતાના પ્રતિનિધિઓને ચૂંટીને મોકલે છે. બીજું રાજ્યસભા છે, જ્યાં રાજ્યોના પ્રતિનિધિઓ આવે છે, જેથી ભારતના રાજ્યોનો અવાજ પણ સંસદમાં જળવાઈ રહે. મોટાભાગના કાયદાઓ માટે સંસદમાં સામાન્ય બહુમતી પૂરતી હોય છે. એટલે કે પક્ષમાં મત આપનારા સભ્યોની સંખ્યા વિરોધમાં મત આપનારા સભ્યો કરતાં વધુ હોવી જોઈએ. રોજિંદા કાયદા બનાવવાની આ સામાન્ય પ્રક્રિયા છે.
સંસદનું કામ માત્ર કાયદાઓ પર મતદાન કરવાનું નથી. સંસદ એવી જગ્યા પણ છે જ્યાં સરકારને પોતાના કામનો જવાબ આપવો પડે છે. જે દિવસે સંસદની બેઠક મળે છે, તે દિવસે મંત્રીઓને મુશ્કેલ સવાલોનો સામનો કરવો પડી શકે છે. તેને પ્રશ્નકાળ કહેવામાં આવે છે. મંત્રીઓએ આ સવાલોના જવાબ આપવા પડે છે અને તેમના જવાબો સંસદના રેકોર્ડનો ભાગ બને છે.
વિવિધ રાજકીય પક્ષોના સાંસદો ધરાવતી સમિતિઓ પણ કોઈ બિલ કાયદો બનતા પહેલાં તેની એક-એક બાબત પર વિચાર કરે છે. આ બધું બંધ દરવાજા પાછળ શાંતિથી થતું નથી. આ એવી વ્યવસ્થાનો ભાગ છે જેને નાગરિકો જોઈ શકે છે, જેના વિશે વાંચી શકે છે અને જેના આધારે સરકારના કામને સમજી શકે છે. પરંતુ કેટલાક નિર્ણયો સામાન્ય નિર્ણયો કરતાં ઘણા મોટા હોય છે.
બંધારણમાં ફેરફાર તેમાંથી એક છે. બંધારણ કોઈ સામાન્ય કાયદો નથી. તે મૂળ નિયમપુસ્તક છે. જેના આધારે દેશના અન્ય તમામ કાયદા બનાવવામાં આવે છે. જો કોઈ સરકારને માત્ર થોડા બહુમતીના આધારે આ નિયમપુસ્તકમાં ફેરફાર કરવાની મંજૂરી મળી જાય, તો ખૂબ જ ઓછા અંતરથી ચૂંટણી જીતેલી પાર્ટી પણ દેશની મૂળ વ્યવસ્થામાં મોટા ફેરફાર કરી શકે. ત્યારબાદ આગામી સરકાર સત્તામાં આવીને એ ફેરફારોને ફરી બદલી શકે. આવી સ્થિતિમાં દેશના સૌથી મૂળભૂત નિયમોમાં સ્થિરતા જળવાઈ રહેવી મુશ્કેલ બની શકે.
આ જ કારણસર ભારતનું બંધારણ પોતાને પણ એક સુરક્ષા આપે છે. બંધારણમાં ફેરફાર કરવા માટે વધુ વ્યાપક સહમતિ જરૂરી છે. માત્ર બહુમતી નહીં, પરંતુ મજબૂત અને સ્પષ્ટ બહુમતી. તેનો અર્થ એ છે કે દેશના સૌથી મૂળભૂત નિયમોમાં ફેરફાર ત્યારે જ થવો જોઈએ, જ્યારે સંસદના મોટા હિસ્સાને, માત્ર સત્તાધારી પક્ષને નહીં, પરંતુ તે ફેરફાર પર ખરેખર સહમતિ હોય.
એપ્રિલમાં પણ આ જ મુદ્દો સામે આવ્યો હતો. સરકારનું કહેવું હતું કે લોકસભાની બેઠકોની સંખ્યા વધારવી જરૂરી છે, જેથી સંસદમાં મહિલાઓ માટે એક-તૃતીયાંશ બેઠકો અનામત રાખવાના કાયદાને આગળ વધારી શકાય. સંસદે 2023માં આ દિશામાં પહેલેથી જ નિર્ણય લીધો હતો. ઘણા વિપક્ષી પક્ષો મહિલાઓ માટેના આ અનામતના વિચાર સાથે સહમત હતા, પરંતુ બેઠકો વધારવાની રીત અને તેની અસરો અંગે તેમને ચિંતા હતી. આથી જ આ પ્રસ્તાવને જરૂરી બે-તૃતીયાંશ બહુમતી મળી શકી નહીં.