આજે, 8 નવેમ્બરે, લાલકૃષ્ણ અડવાણી પોતાના જીવનના 100માં વર્ષમાં પ્રવેશ કરી રહ્યા છે. આ દિવસે દિવાળીનો તહેવાર પણ છે, જે આ પ્રસંગને વધુ ખાસ બનાવે છે. ભગવાન રામ અને પ્રકાશના તહેવાર સાથે અડવાણીના જીવનનું આ સીમાચિહ્ન જોડાયેલું છે.
આ વર્ષે જનસંઘની સ્થાપનાના 75 વર્ષ, રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના 100 વર્ષ અને ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીની 125મી જન્મજયંતિ પણ ઉજવાઈ રહી છે, જે આ સંયોગને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.
અડવાણી સાથેની મારી યાદો ખૂબ ભાવનાત્મક છે. મને તેમનો સ્નેહ, સાથ અને માર્ગદર્શન હંમેશા મળ્યું છે. જાહેર જીવનમાં કામ કરતી વખતે ઘણા દાયકાઓ પહેલા તેમના સંપર્કમાં આવવાની તક મળી. ધીમે ધીમે અમારા સંબંધો એટલા ગાઢ બન્યા કે તેઓ મારા રક્ષક જેવા બન્યા. તેમણે મારો હાથ પકડ્યો, રાજકારણની ઝીણવટ શીખવી અને દરેક પગલે માર્ગદર્શન આપ્યું. મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં તેમનો અનુભવ અને ઉપદેશો શક્તિનો સ્ત્રોત હતા. તેમની વૈચારિક સ્પષ્ટતા, આત્મવિશ્વાસ અને સિદ્ધાંતો પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા હંમેશા પ્રેરણા આપતી હતી.
આજે પણ તેમની મુલાકાત લઉં છું ત્યારે તેમની સાથે વિતાવેલો સમય નવી ઉર્જા આપે છે. આ પ્રસંગે હું તેમના માટે શુભેચ્છા વ્યક્ત કરું છું: 'જીવેત શરદઃ શતમ્, પશ્યેત શરદઃ શતમ્, શ્રૃણુયામ શરદઃ શતમ્.'
બહુ ઓછા વ્યક્તિત્વ એવા છે જેમના જીવનમાં આધુનિક ભારતીય ઇતિહાસના આટલા બધા પ્રકરણોનો સમાવેશ થાય છે. અડવાણીનો જન્મ 8 નવેમ્બર, 1927ના રોજ દેવ દિવાળીના દિવસે થયો હતો. 1947માં ભાગલાના દુઃખનો સામનો કર્યો. સિંધમાં પોતાનું ઘર, આસપાસનું વાતાવરણ અને પરિચિત દુનિયા છોડવી પડી. બધું પાછળ છોડીને જીવનની નવી શરૂઆત કરવી પડી. પરંતુ આ મુશ્કેલ અનુભવ અંગે તેમણે ક્યારેય કડવાશ કે અફસોસ મનમાં રાખ્યો નહીં.
સંજોગો ગમે તેટલા કપરા હોય, કંઈક નવું બનાવવાનો તેમનો સંકલ્પ જીવનભર તેમની સાથે રહ્યો. આ ગુણોએ જનસંઘને મજબૂત કરવામાં અને પછી ભારતીય જનતા પાર્ટીની રચનામાં મદદ કરી. ભાજપના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ તરીકેના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન દેશની રાજનીતિમાં મોટા ફેરફારો જોવા મળ્યા. 1989માં કોંગ્રેસની બેઠકો 400થી ઘટીને 200થી નીચે થઈ. 1996માં ભાજપ પ્રથમ વખત દેશની સૌથી મોટી પાર્ટી તરીકે ઉભરી આવી. અડવાણીએ કામદારોની ઘણી પેઢીઓ તૈયાર કરી. તેમણે 'નેશન ફર્સ્ટ'ના સિદ્ધાંત પર પાર્ટીનો મજબૂત પાયો નાખ્યો.
અહીં હું અડવાણીના વ્યક્તિત્વની બે લાક્ષણિકતાઓનો ઉલ્લેખ કરું છું, જે તેમને એક અલગ નેતા તરીકે ઓળખ આપે છે. પ્રથમ તેમની વૈચારિક સ્પષ્ટતા અને બૌદ્ધિક તીક્ષ્ણતા. તેમના ભાષણો અને લખાણોમાં આ સ્પષ્ટ દેખાય છે. તેમણે જનસંઘ અને ભાજપ માટે લખેલી દરખાસ્તો આજે પણ વાંચવા અને સમજવા જેવી છે. તેમના ઇન્ટરવ્યુમાં પણ વિચારોની ઊંડાણ સાથે શબ્દોની સ્પષ્ટતા અને સચોટતા દેખાય છે. બીજી લાક્ષણિકતા સ્યુડો-સેક્યુલરિઝમ સામે તેમનું સ્પષ્ટ અને બોલ્ડ સ્ટેન્ડ હતું, જેણે ભારતીય રાજકારણ પર લાંબા સમય સુધી પ્રભુત્વ જમાવ્યું હતું. તેમણે દેશના રાજકીય પ્રવચનમાં આ વલણની વાસ્તવિકતા ઉજાગર કરી.
અડવાણીએ તેમને મળેલી દરેક જવાબદારી સંપૂર્ણ સમર્પણ અને પ્રતિબદ્ધતા સાથે નિભાવી. રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના પ્રચારક તરીકે તેમણે પહેલા રાજસ્થાનના વિવિધ પ્રદેશોમાં કામ કર્યું. પછી તેઓ દિલ્હી આવ્યા, જ્યાં તેમને અટલ બિહારી વાજપેયી સાથે નજીકથી કામ કરવાની તક મળી. ત્યારબાદની વાર્તા ઇતિહાસનો ભાગ બની ગઈ છે. બંનેએ દાયકાઓ સુધી ખભે ખભો મિલાવીને કામ કર્યું. અડવાણી માટે અટલજી હંમેશા તેમના નેતા અને માર્ગદર્શક રહ્યા.
રાજકીય ઇતિહાસમાં એવા બહુ ઓછા ઉદાહરણો છે જ્યાં બે અગ્રણી નેતાઓ આટલા લાંબા સમય સુધી સાથે ઉભા રહ્યા હોય. રાજકીય પરિસ્થિતિઓ ઘણીવાર સમય સાથે બદલાય છે, મહત્વાકાંક્ષાઓ ટકરાય છે અને એક સમયે સાથે ચાલતા નેતાઓ પણ અલગ થઈ જાય છે. પરંતુ અટલજી અને અડવાણી વચ્ચેનો સંબંધ અનોખો ઉદાહરણ છે. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે પાંચથી છ દાયકાની આ લાંબી સફર દરમિયાન તેઓ સહાયક રહ્યા. એકબીજા પ્રત્યેનો વિશ્વાસ અને આદર સતત રહ્યો. આ સંબંધ અટલજીના જીવનના અંત સુધી ચાલુ રહ્યો. પરસ્પર વિશ્વાસ, સહયોગ અને સમર્પણની આ પરંપરા હજુ પણ ભારતીય રાજકારણમાં મહાન પ્રેરણા છે.