ગુજરાતમાં છેલ્લા કેટલાક દિવસથી લીંબુના ભાવ આકાશને આંબી રહ્યા છે. છૂટક બજારમાં એક કિલો લીંબુના ભાવ 300 રૂપિયા સુધી પહોંચી ગયા છે. સામાન્ય રીતે 15 રૂપિયામાં મળતું એક નંગ લીંબુ હવે મોંઘું બની ગયું છે. આ ભાવ પાકિસ્તાનમાં પણ નથી, જ્યાં એક કિલો લીંબુ 350થી 500 રૂપિયા સુધી વેચાય છે. ખાસ વાત એ છે કે સામાન્ય રીતે ઉનાળામાં લીંબુના ભાવ વધે છે, પણ આ વખતે સપ્ટેમ્બર મહિનામાં જ ભાવ રોકેટગતિએ વધ્યા છે. આનું કારણ શું છે અને આ ભાવ ક્યાં સુધી રહેશે, તે સમજવું જરૂરી છે.
લીંબુની ઉત્પત્તિ ક્યાંથી થઈ?
અમેરિકા અને ફ્રાન્સના વૈજ્ઞાનિકોએ કરેલા સંશોધન મુજબ, લીંબુ, નારંગી અને સંતરા જેવા ખાટા ફળોના છોડ સૌપ્રથમ હિમાલયની દક્ષિણપૂર્વ હારમાળામાં લગભગ 80 લાખ વર્ષ પહેલાં મળી આવ્યા હતા. 2018માં નેચર જર્નલમાં પ્રકાશિત એક સંશોધન અનુસાર, આ છોડ પૂર્વ આસામ, ઉત્તર મ્યાનમાર અને પશ્ચિમ યુનાનમાં પણ જોવા મળ્યા હતા. લાખો વર્ષો દરમિયાન હવામાનમાં ફેરફાર થતાં આ છોડ સમગ્ર દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં પ્રસર્યા. 1493માં ક્રિસ્ટોફર કોલંબસ પોતાની દરિયાઈ સફર દરમિયાન લીંબુના બીજ સાથે લઈ ગયા અને કેરેબિયન ટાપુ પર વાવ્યા. ત્યારબાદ સ્પેનિશ અને પોર્ટુગીઝ સૈનિકોએ તેને ફ્લોરિડા, કેલિફોર્નિયા અને લેટિન અમેરિકામાં ફેલાવ્યું. દરિયાઈ પ્રવાસ કરતા ખલાસીઓ પોતાના જહાજ પર લીંબુ રાખવા લાગ્યા, જેથી લીંબુ વિશ્વના ખૂણે-ખૂણે પહોંચી ગયું.
આજે ભારત વિશ્વમાં લીંબુનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક દેશ છે. મહારાષ્ટ્રના જલગાંવ, ખાનદેશ, બુલ્ધાના, આકોલા અને અમરાવતી; આંધ્રપ્રદેશના ગોદાવરી, નેલ્લોર, ગુંટુર અને કુડ્ડાપાહ; તમિલનાડુના તાન્જાવુર, તિરુનેલ્વેલી, ઉત્તર આર્કોટ અને મદુરાઈ; તથા ગુજરાતમાં ખેડા, ભાવનગર, વડોદરા, મહેસાણા, સુરેન્દ્રનગર અને કચ્છ જેવા જિલ્લાઓ લીંબુના વાવેતરમાં મોખરે છે. આપણે ઘરમાં જે લીંબુ વાપરીએ છીએ તેને કાગદી લીંબુ કહે છે, જે રસાળ હોય છે.
ભાવ અચાનક કેમ વધ્યા?
લીંબુના ભાવ એટલા વધી ગયા છે કે તે મીઠાઈ કે ડ્રાયફ્રૂટ જેટલા મોંઘા થઈ ગયા છે. ગરીબ પરિવારો માટે તો લીંબુ ભૂલી જવાની સ્થિતિ છે, અને મધ્યમ વર્ગને પણ આ ભાવ પરવડે તેવા નથી. એક મહિના પહેલાં યાર્ડમાં 20 કિલો લીંબુનો ભાવ 1000થી 1500 રૂપિયા હતો, જે અત્યારે 2000થી 4000 રૂપિયા સુધી પહોંચી ગયો છે. આ ઐતિહાસિક સ્તર છે. છૂટક બજારમાં એક કિલો લીંબુ માટે 250થી 300 રૂપિયા ચૂકવવા પડે છે.
ભાવ વધવાનું મુખ્ય કારણ ગરમી છે. અત્યારે ગરમી બહુ પડે છે, જેથી લીંબુની માંગ વધી ગઈ છે. તેની સામે પાક પણ ઓછો થયો છે. મહિના પહેલાં યાર્ડમાં રોજ 1.5 લાખ કિલો લીંબુ આવતું હતું, જે અત્યારે ઘટીને માત્ર 40 હજાર કિલો થઈ ગયું છે. એટલે કે માંગ ચાર ગણી વધી છે, પણ પુરવઠો ઘટ્યો છે. લીંબુના ભાવ છેલ્લા દસ-બાર દિવસથી સતત વધી રહ્યા છે – 80 રૂપિયાથી શરૂ થઈને 100, 140, 180, 210, 250 અને હવે 300 રૂપિયે કિલોએ પહોંચી ગયા છે.
ભાવ વધવાના બે મુખ્ય કારણો ગણી શકાય: પ્રથમ, સંગ્રહખોરી વધી હોઈ શકે, કારણ કે સ્ટોરેજના લીંબુ ઉનાળામાં નીકળશે. બીજું, ગુજરાતમાં અત્યારે લીંબુ ઉગ્યા નથી અને બીજા રાજ્યોમાંથી પણ આવતા નથી. ગુજરાતમાં મહેસાણા અને ભાવનગરના પાલિતાણા બેલ્ટ લીંબુ ઉત્પાદન માટે ખૂબ સારા ગણાય છે, પણ આ વખતે ગરમી એટલી વધુ પડી કે ચોમાસાનું ફ્રૂટીંગ બગડી ગયું.
મહેસાણાના લીંબુ વેપારી મયુરભાઈ ખમાર જણાવે છે કે ભાવ વધવા પાછળ માલની આવકમાં ઘટાડો મુખ્ય કારણ છે. લીંબુના ભાવ વધવાથી લીંબુ સરબતના ભાવ પણ ડબલ થઈ ગયા છે.
હાલમાં ભાવ ક્યાં સુધી રહેશે તે અંગે વેપારીઓ કહે છે કે જ્યાં સુધી નવો પાક બજારમાં નહીં આવે ત્યાં સુધી ભાવ ઊંચા રહેવાની શક્યતા છે. ચોમાસાનો પાક બગડતાં આગામી સમયમાં ભાવમાં ઘટાડો થવો મુશ્કેલ લાગે છે. જોકે, સંગ્રહખોરી પર અંકુશ આવે અને નવો પાક આવે તો ભાવ નીચે આવી શકે છે.