મહારાષ્ટ્રના કોલ્હાપુરમાં દેવી મહાલક્ષ્મીનું મંદિર આવેલું છે. અહીં દેવીની પ્રતિમા પશ્ચિમાભિમુખ છે, એટલે કે પશ્ચિમ દિશામાં મુખ કરેલી છે. મંદિરની બનાવટ એવી છે કે વર્ષમાં બે વાર આથમતા સૂર્યના કિરણો સીધા ગર્ભગૃહ સુધી પહોંચે છે. પહેલાં દેવીના પગ પર, પછી કમર પર અને અંતે આખી પ્રતિમા પર પ્રકાશ પડે છે. આ ઘટનાને 'કિરણોત્સવ' કહેવામાં આવે છે.
ગર્ભગૃહમાં દેવી મહાલક્ષ્મીની આશરે ત્રણ ફૂટ ઊંચી કાળા પથ્થરની પ્રતિમા છે. ચાર હાથમાં મ્હાલુંગ નામનું મોટા લીંબુ જેવું ફળ, ગદા, ઢાલ અને પાનપાત્ર છે. મૂર્તિની પાછળ પથ્થરનો સિંહ બનેલો છે. દેવીના મુગટ પર શિવલિંગ છે. તેની ચારેય તરફ યોનિનું ચિહ્ન અને ઉપર નાગની ફેણ છે. દેવીના આ સ્વરૂપ વિશે દુર્ગા સપ્તશતીમાં લખેલું છે. ગર્ભગૃહની બંને બાજુ મહાકાળી અને મહાસરસ્વતીના અલગ મંદિર છે. મંદિર પરિસરમાં માતુલિંગ મહાદેવનું પણ પૂજા સ્થાન છે.
મૂળ પ્રતિમા સિવાય એક ઉત્સવ પ્રતિમા છે, જેને પાલખીમાં મંદિરથી બહાર લઈ જવામાં આવે છે. આ 12 ઈંચ ઊંચી અને ચાર ઈંચ પહોળી પ્રતિમા છે, જેમાં દેવી સિંહ પર બેઠેલાં છે. મૂર્તિનો મુખ્ય ભાગ તાંબાનો, ચહેરો ચાંદીનો અને શસ્ત્રો પીતળના છે. પાછળની ચોકી પણ પીતળની છે. આ બધા ભાગોને વેલ્ડિંગ વગર જોડવામાં આવ્યા છે. દેવીની પાછળ નાગ બનેલો છે. છત્રપતિ સંભાજી દ્વિતીયના સમય પછીથી આ ઉત્સવ પ્રતિમાનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. આ પરંપરા આશરે 250 વર્ષ જૂની માનવામાં આવે છે. આ ઉત્સવ પ્રતિમાનું અલગ સિંહાસન છે, જેની પૂજામાં સ્નાન અને કુમકુમ અર્ચન થાય છે. તે માત્ર મંદિરના પૂજારી જ સંભાળે છે.
નવરાત્રિમાં રાત્રે પાલખી યાત્રા નીકળે છે. પાંચમા દિવસે લલિતા પંચમી પર દેવી પોતાની સખી ત્ર્યંબુલીને મળવા જાય છે. આ દિવસે દેવીની પાલખી ટેમ્બલાઈ ટેકરી પર ત્ર્યંબુલી દેવી મંદિર સુધી જાય છે. પરંપરામાં તેમને મહાલક્ષ્મીની સખી માનવામાં આવે છે. કથા અનુસાર, કોલ્હાસુરના વધ પછી તેના વંશજ કામાક્ષે દેવતાઓને સંકટમાં મૂકી દીધા. ત્ર્યંબુલીએ તેનો અંત કરીને દેવતાઓને મુક્ત કરાવ્યા. પરંતુ વિજય ઉત્સવમાં દેવતાઓ ત્ર્યંબુલીનું સન્માન કરવાનું ભૂલી ગયા. માટે તેઓ નારાજ થઈને ટેકરી પર જતાં રહ્યાં. તેમને મનાવવા માટે મહાલક્ષ્મી પોતે ત્યાં જાય છે. ત્યાં બંને દેવીઓના મિલનની પૂજા થાય છે. આ પછી કુષ્માંડ ભેદનની વિધિ થાય છે. કુષ્માંડ એટલે કે કોળું, જેને રાક્ષસનું પ્રતીક માનીને ફોડવામાં આવે છે. આ વિધિ કોઈ નાની કન્યા પાસે કરાવવામાં આવે છે.
મહાઅષ્ટમીના દિવસે દેવીને મહિષાસુરનો વધ કરનારા રૂપમાં સજાવવામાં આવે છે. રાત્રે આશરે 9 વાગ્યે દેવી લોકોને દર્શન આપવા માટે નગર-ભ્રમણ પર નીકળે છે. માન્યતા છે કે કોલ્હાસુરના વધ પછી દેવીએ નગરજનોને નિર્ભય રહેવાનો ભરોસો આપ્યો હતો. આની યાદમાં દેવી શહેરજનોને દર્શન આપવા નીકળે છે. યાત્રામાં ભવાની મંડપના મંદિરમાં તુલજા ભવાની અને મહાલક્ષ્મીના મિલનની વિધિ પણ થાય છે. યાત્રામાંથી આવ્યા પછી દેવીની વિશેષ પૂજા થાય છે. રોજ થતી શેજારતી એટલે કે શયન આરતી નથી થતી. આ તિથિ પર દેવી શયન નથી કરતાં. અડધી રાત્રે હવન શરૂ થાય છે. પછીના દિવસે સવારની કાકડ આરતી પણ નથી થતી.
મહાનવમીના દિવસે સવારે આશરે 3 વાગ્યે સપ્તશતી પાઠ સાથે તલ, ચોખા અને ઘીની આહુતિઓ શરૂ થાય છે. તેમાં કોળાની પ્રતીકાત્મક બલિ આપવામાં આવે છે. અંતિમ પૂર્ણાહુતિ અને તોપની સલામી સાથે નવરાત્રિનું સમાપન થાય છે. આ દિવસે પારંપરિક શસ્ત્રોની પૂજા પણ થાય છે.
14મી-15મી સદીમાં મંદિર પર થયેલા આક્રમણો દરમિયાન પૂજારીઓએ મહાલક્ષ્મીની મૂળ પ્રતિમા સુરક્ષિત રાખવા માટે મંદિરથી હટાવી દીધી હતી. તેને કપિલતીર્થ વિસ્તારમાં એક પૂજારીના ઘરે છુપાવવામાં આવી. ઘણી પેઢીઓ પછી નરહર ભટ સાવગાંવકરે છત્રપતિ સંભાજી દ્વિતીયને આ વિશે જાણ કરી. 1715માં દશેરાના દિવસે ફરીથી પ્રતિમાની સ્થાપના કરવામાં આવી. આજે પણ દશેરા પર તિરુપતિ મંદિરેથી વિશેષ સાડી લાવવામાં આવે છે.