કિડની સ્ટોન એટલે કે પથરી થાય ત્યારે દરેકને એક જ ચિંતા થાય છે – શું ઓપરેશન કરાવવું પડશે? ડોક્ટરોના મતે, ફક્ત પથરીની સાઇઝ પરથી સર્જરીનો નિર્ણય લેવાય નહીં. પથરી કિડનીમાં છે કે મૂત્રવાહિનીમાં, તેનો આકાર કેવો છે, માર્ગમાં અવરોધ છે કે નહીં, દર્દીને દુખાવો, ઇન્ફેક્શન કે કિડની ફંક્શનમાં કોઈ તકલીફ છે કે નહીં – આ બધું જોઈને જ સારવાર નક્કી થાય છે.
નિષ્ણાતો કહે છે કે મૂત્રવાહિનીમાં રહેલી નાની પથરી પોતાની મેળે બહાર નીકળવાની શક્યતા વધુ હોય છે. પથરી જેમ મોટી થાય, તેમ તેના આપમેળે નીકળવાની સંભાવના ઘટતી જાય છે. કારણ કે કિડનીથી મૂત્રાશય સુધી જતી યુરેટર (મૂત્રવાહિની) સાંકડી નળી જેવી હોય છે. નાનો સ્ટોન ત્યાંથી સરળતાથી પસાર થઈ જાય છે, પણ મોટો સ્ટોન રસ્તામાં અટકી જાય છે અને પેશાબના પ્રવાહને રોકે છે.
અમેરિકન યુરોલોજિકલ એસોસિએશનની ગાઇડલાઇન મુજબ, 10 mm કે તેથી નાની પથરીવાળા દર્દીઓમાં થોડા સમય સુધી પથરી પોતાની મેળે નીકળવાની રાહ જોઈ શકાય છે. પણ આ નિર્ણય દર્દીના લક્ષણો, શારીરિક તકલીફ, ઇન્ફેક્શન અને પથરીના ચોક્કસ સ્થાનને આધારે લેવાય છે.
NCBIના એક રિવ્યુમાં જણાવાયું છે કે 5 mm કે તેથી નાની પથરી આપમેળે બહાર નીકળવાની શક્યતા લગભગ 87% હોય છે, જ્યારે 5 mmથી મોટી પથરીમાં આ સંભાવના આશરે 75% જેટલી હોય છે. પથરી બહાર નીકળવાનો સમય પણ અલગ-અલગ હોઈ શકે છે.
તબીબો કહે છે કે 5 mmથી નાની પથરી પાણી પીવાથી કે દવાથી પોતાની મેળે નીકળી જવાની શક્યતા ઘણી સારી હોય છે. પણ અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે 'દવા કે પાણીથી પથરી ઓગળવી' અને 'પથરીનું શરીરમાંથી બહાર નીકળવું' – આ બે અલગ બાબતો છે. AMA મુજબ, પૂરતું પાણી પીવું ડિહાઇડ્રેશનથી બચવા અને પેશાબનો પ્રવાહ સારો રાખવા માટે જરૂરી છે, પણ વધારે પડતું પાણી પીવાથી દરેક પથરી ઝડપથી નીકળી જ જશે એવો કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવો નથી. ખાસ કરીને જો પથરીના કારણે માર્ગમાં અવરોધ થયો હોય, તો બળજબરીથી વધુ પાણી પીવું નુકસાનકારક બની શકે છે.
5–10 mmની પથરીને 'બોર્ડરલાઇન' સાઇઝ ગણવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં ડોક્ટરો ઘણી બાબતો તપાસે છે: પથરી યુરેટરના કયા ભાગમાં છે? કિડનીથી તેનું અંતર કેટલું છે? પેશાબના પ્રવાહમાં કોઈ અડચણ છે? કિડનીમાં સોજો (હાઇડ્રોનેફ્રોસિસ) છે? દુખાવો સામાન્ય દવાથી મટે છે કે નહીં? તાવ કે યુરિનરી ઇન્ફેક્શન છે? કિડની ફંક્શન સામાન્ય છે? સીટી સ્કેન કે અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં પથરીનો આકાર અને સ્થિતિ કેવી છે?
NCBIના અભ્યાસ પ્રમાણે, 5–7 mmની નીચેની મૂત્રવાહિનીની પથરી બહાર નીકળવાની સંભાવના લગભગ 70% અને 7–10 mmની પથરીમાં આશરે 40% જોવા મળી છે. એટલે કે 5 અને 10 mm વચ્ચે પણ સાઇઝનો ફરક સારવારના નિર્ણય પર અસર કરે છે.
10 mmથી મોટી પથરીમાં સર્જરીની જરૂર વધુ પડે છે, કારણ કે તેના આપમેળે નીકળવાની શક્યતા ઓછી હોય છે. એક સીટી સ્કેન અભ્યાસ મુજબ, 9 mmથી મોટી પથરી પોતાની મેળે નીકળવાની શક્યતા ફક્ત 25% જેટલી હતી. જ્યારે 1 mmની પથરીમાં આ શક્યતા 87% અને 2–4 mmની પથરીમાં 76% નોંધાઈ હતી.
આમ, કિડનીની પથરીની સારવારમાં સાઇઝ મહત્વની છે, પણ એ એકમાત્ર પરિબળ નથી. નાની પથરી, ખાસ કરીને 5 mm કે તેથી નાની અને મૂત્રવાહિનીના નીચેના ભાગમાં હોય તો તે આપમેળે નીકળવાની શક્યતા વધુ હોય છે. 5–10 mmની પથરીમાં ડોક્ટરો પરિસ્થિતિ જોઈને નિર્ણય લે છે, જ્યારે 10 mmથી મોટી પથરીમાં કુદરતી નિકાલની શક્યતા ઓછી હોવાથી સક્રિય સારવાર કે સર્જરીની જરૂર પડે છે. પાણી પીવાથી હાઇડ્રેશન જળવાય છે, પણ તે દરેક પથરીને ઓગાળી નાખે એવું નથી.