મુંબઈમાં અંબાણી પરિવારના ઘર 'એન્ટિલિયા' ખાતે 14 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ ગણેશ ચતુર્થીની ઉજવણીમાં બોલિવૂડ અભિનેત્રી કેટરિના કૈફ તેના પતિ વિકી કૌશલ અને પુત્ર વિઆન સાથે પહોંચી હતી. આ પ્રસંગ બાદ સોશિયલ મીડિયા પર તેના ગર્ભાવસ્થા પહેલાના અને પછીના ફોટાના કોલાજ વાઈરલ થયા, અને લોકોએ તેના શરીર અને વધેલા વજન પર ટિપ્પણીઓ કરવાનું શરૂ કરી દીધું. આ અગાઉ ઐશ્વર્યા રાય બચ્ચનને પણ કાન્સ 2026માં તેના વજન માટે ટ્રોલ કરવામાં આવી હતી. પરંતુ આ માત્ર સેલિબ્રિટીઝ પૂરતું સીમિત નથી. આ એ જ કડવી વાસ્તવિકતા છે જેનો સામનો રોજબરોજ દરેક મેદસ્વી વ્યક્તિ ઓફિસમાં, ઘરમાં, લગ્ન બજારમાં કે ડૉક્ટરના ક્લિનિકમાં શાંતિથી કરી રહી છે. આખરે સમાજ વજનને લઈને આટલો કઠોર કેમ છે?
સ્થૂળતાને ખરાબ શા માટે માનવામાં આવે છે?
સામાજિક વિજ્ઞાનની ભાષામાં આ માનસિકતાને 'ફેટફોબિયા' (Fatphobia) કહેવામાં આવે છે. આ કોઈ એક વ્યક્તિનો અંગત દ્વેષ નથી, પરંતુ એક આખી સિસ્ટમ છે, જે લોકોને તેમના શરીરના કદ અને વજનના આધારે નીચા દેખાડે છે અને અપમાનિત કરે છે. ભારતીય સિનેમામાં પણ મેદસ્વી પાત્રોને હંમેશા હાસ્યાસ્પદ પાત્ર તરીકે જ રજૂ કરવામાં આવે છે. વર્ષ 2025માં મલયાલમ સિનેમા પર થયેલા એક અભ્યાસમાં સામે આવ્યું છે કે ફિલ્મોમાં મેદસ્વી લોકોના વજન અને કદ બાબતે 'કોમેડી' કરવામાં આવતી હોવાથી સમાજમાં 'ફેટફોબિયા' વધુ ફેલાય છે, જેના લીધે લોકોમાં મેદસ્વી લોકોનું 'બોડી શેમિંગ' કરવાનું પ્રમાણ વધે છે.
ભારતીય સમાજમાં વજન પ્રત્યેની નફરત કેટલી ઊંડી છે?
ભારતમાં તાજેતરમાં બેરિયાટ્રિક સર્જરી (વજન ઘટાડવા માટેની સર્જરી)ની તૈયારી કરી રહેલા લોકો પર એક ખાસ અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો, જેના આંકડા ખૂબ જ ચોંકાવનારા છે.
- 71% થી વધુ લોકોએ પોતાના વધેલા વજન પ્રત્યે નફરત અને દ્વેષ દર્શાવ્યો.
- 74.6% લોકો પોતાના વજનના કારણે ડિપ્રેશન અને હતાશા અનુભવતા હતા.
- અડધાથી વધુ લોકો પોતાની જાતને જ નફરત કરતા થઈ ગયા હતા.
- 50% લોકોનું માનવું હતું કે જ્યાં સુધી તેમનું વજન ઘટશે નહીં, ત્યાં સુધી તેમનું સામાજિક જીવન સુધરશે નહીં.
મુંબઈના જાણીતા બેરિયાટ્રિકે મત રજૂ કર્યો કે વજનને લઈને થતી ગુંડાગીરી (Bullying) બાળપણથી જ શરૂ થઈ જાય છે અને મોટી ઉંમર સુધી ચાલે છે. મેદસ્વી લોકોને સમાજ વારંવાર 'આળસુ' અથવા 'નબળા મનોબળ' વાળા માની લે છે. દિલ્હી-NCRમાં મલ્ટિનેશનલ કંપનીઓના કર્મચારીઓ પર થયેલા રિસર્ચમાં પણ સાબિત થયું છે કે કામના સ્થળે વજનને લઈને થતી મજાક એ માનસિક તણાવનું સૌથી મોટું કારણ છે.
ફેટફોબિયા સામેનો વિરોધ આજનો નથી, આ નફરત અને ભેદભાવની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ?
વર્ષ 1967માં ન્યુ યોર્કના સેન્ટ્રલ પાર્કમાં લગભગ 500 લોકોએ 'ફેટ-ઇન' (Fat-In) નામનું વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું હતું. તેમણે આહાર (ડાયેટ) સંબંધિત પુસ્તકો સળગાવીને ભેદભાવ સામે સૂત્રોચ્ચાર કર્યા હતા. 1973માં 'ફેટ અંડરગ્રાઉન્ડ' નામના એક જૂથે 'ફેટ લિબરેશન મેનિફેસ્ટો' બહાર પાડ્યો, જેમાં સ્પષ્ટ જણાવાયું હતું કે મેદસ્વી લોકોને પણ સંપૂર્ણ માનવીય સન્માન અને ગૌરવ મેળવવાનો અધિકાર છે. 2001માં યેલ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો રેબેકા પુહલ અને કેલી બ્રાઉનેલે દર્શાવ્યું કે મેદસ્વી લોકોને રોજગાર, શિક્ષણ અને આરોગ્ય જેવી પાયાની સુવિધાઓમાં પણ ભેદભાવ સહન કરવો પડે છે. આ રિસર્ચ મુજબ, 28% શિક્ષકો એવું માનતા હતા કે વધારે વજન હોવું એ કોઈપણ વ્યક્તિના જીવનની સૌથી ખરાબ બાબત છે. જ્યારે 24% નર્સો મેદસ્વી લોકો પ્રત્યે નકારાત્મક વલણ ધરાવતી હતી.
ઉકેલ શું છે?
તબીબી જગતમાં 'હેલ્થ એટ એવરી સાઇઝ' (Health At Every Size) અભિગમ અપનાવવાની સલાહ આપવામાં આવે છે, જે વજનને બદલે સ્વાસ્થ્ય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ અભિગમ મુજબ, દરેક વ્યક્તિનું શરીર અલગ હોય છે અને સ્વાસ્થ્યને વજન સાથે ન જોડવું જોઈએ. સમાજમાં ભેદભાવ દૂર કરવા માટે શાળાઓમાં, કાર્યસ્થળોમાં અને મીડિયામાં વજન આધારિત મજાક અને ટિપ્પણીઓને રોકવી જરૂરી છે. કાયદાકીય સુધારા દ્વારા પણ વજન આધારિત ભેદભાવને ગુનો ગણાવવો જોઈએ, જેમ કે અમુક દેશોમાં પહેલેથી છે. આપણે સૌએ સમજવું પડશે કે દરેક વ્યક્તિને તેના શરીરના આકારથી અલગ, સન્માન અને આદર મળવો જોઈએ.