કરવાચોથ એ ઘણા પરિવારો માટે આસ્થા, પ્રેમ અને પરંપરાનો તહેવાર છે. પણ ઘણી નોકરિયાત મહિલાઓ માટે આ દિવસ ખુશી સાથે વધારાની જવાબદારીઓ પણ લઈને આવે છે — ઓફિસ, ઘરનાં કામ, વ્રત અને પૂજાની તૈયારી. આ બધા વચ્ચે તેમનો થાક ઘણી વાર અવગણાઈ જાય છે.
એક 30 વર્ષીય મહિલાએ પોતાની મુશ્કેલી વ્યક્ત કરી છે. તેઓ ખાનગી કંપનીમાં કામ કરે છે અને આ વખતે કરવાચોથના દિવસે પણ ઓફિસ જવાનું છે. સાસરીમાં તહેવારને લઈને ઘણો ઉત્સાહ છે. સાસુ ઇચ્છે છે કે તેઓ સવારે સરગીથી લઈને સાંજની પૂજા સુધીની બધી વિધિઓ યોગ્ય રીતે નિભાવે. તહેવાર ઉજવવો તેમને પણ ગમે છે, પણ ઓફિસની સાથે ઘરનાં બધાં કામ સંભાળવાં મુશ્કેલ બની જાય છે.
તેમનું કહેવું છે કે પતિ ઘરનાં કામોમાં બિલકુલ મદદ કરતા નથી. મદદ માગવામાં આવે ત્યારે તેઓ કહે છે કે આ બધું સ્ત્રીઓનું કામ છે. આ થાક કોઈ સમજતું નથી, એવી તેમની લાગણી છે. પોતાના પતિ અને સાસુને કેવી રીતે સમજાવવા, એ તેમનો સવાલ છે.
નોઈડાનાં ક્લિનિકલ સાઇકોલોજિસ્ટ ડૉ. જયા સુકુલ કહે છે કે આવી સ્થિતિમાં સૌથી પહેલાં એ સમજવું જરૂરી છે કે મુશ્કેલી બિલકુલ વાજબી છે. થાક અને મદદની જરૂરિયાત યોગ્ય છે, એ કોઈ ગેરવાજબી માંગ નથી. તહેવાર ગમે અને પરિવારની પરંપરાઓનું સન્માન પણ હોય, પણ તેનો અર્થ એ નથી કે બધી જવાબદારી એકલા એક વ્યક્તિએ સંભાળવી.
આખો દિવસ ઓફિસમાં કામ કર્યા પછી ઘરે પણ બધી જવાબદારીઓ નિભાવવી પડે તો થાક લાગવો સ્વાભાવિક છે. જો આ થાકને સમજવાને બદલે પરિવાર તેને મહિલાની જ જવાબદારી ગણાવે, તો મનમાં ગુસ્સો અને દુઃખ પેદા થઈ શકે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ભાવનાત્મક થાક અને માનસિક બોજ સાથે જોડીને જોવામાં આવે છે.
માનસિક બોજનો અર્થ માત્ર કામ કરવું નથી. શું બનાવવું છે, કઈ વસ્તુની તૈયારી કરવી છે અને કયું કામ ક્યારે પૂરું થશે — એ વિચારવું પણ એમાં સામેલ છે. શક્ય છે કે મહિલા બહારથી બધું સંભાળી રહી હોય, પણ અંદરથી પરેશાન હોય. ધીમે ધીમે તહેવારને લઈને ઉત્સાહ પણ ઓછો થવા લાગે.
તેથી લાગણીઓને દબાવવાને બદલે પોતાની જાતને પૂછવું જોઈએ કે સૌથી વધુ મુશ્કેલી કઈ બાબતથી છે — કામના વધુ પડતા ભારથી, પતિના સહયોગ ન કરવાથી, કે પોતાની મહેનતને મહત્વ ન મળવાથી? જ્યારે મુશ્કેલી સ્પષ્ટ સમજાય, ત્યારે તેને બીજા સમક્ષ રજૂ કરવી સરળ બને છે.
જો પતિ કહે છે કે ઘરનાં કામ મહિલાઓની જવાબદારી છે, તો આ માત્ર કામના વિભાજનનો મુદ્દો નથી. તે ઘર અને સંબંધોને જોવાના તેમના દૃષ્ટિકોણ સાથે પણ જોડાયેલો છે. શક્ય છે કે તેમણે પોતાના પરિવારમાં હંમેશાં મહિલાઓને જ ઘર સંભાળતાં જોયું હોય, તેથી આ વ્યવસ્થા તેમને સામાન્ય લાગતી હોય. પણ કોઈ વ્યવસ્થા જૂની છે, એટલા માત્રથી તે યોગ્ય બની જતી નથી.
દલીલ કરવાને બદલે કોઈ શાંત સમયે વાત કરવી જોઈએ. વાતચીતની શરૂઆત આરોપથી ન કરવી જોઈએ. ‘તમે ક્યારેય મારી મદદ કરતા નથી’ એવું ન કહેતાં પોતાની મુશ્કેલી જણાવવી જોઈએ. જેમ કે — ‘મને કરવાચોથ ઉજવવી ગમે છે અને ઇચ્છું છું કે આપણે તેને ખુશીથી મનાવીએ. પણ ઓફિસની સાથે બધી તૈયારી એકલા કરવી મારા માટે મુશ્કેલ છે. મને તમારા સહયોગની જરૂર છે.’
આ રીતે દોષી ઠેરવવાને બદલે પોતાની જરૂરિયાત જણાવી શકાય. ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે વાતચીતનો હેતુ કોઈને હરાવવાનો નથી, પણ એવી વ્યવસ્થા બનાવવાનો છે જેમાં બંનેની જરૂરિયાતો અને મહેનતને મહત્વ મળે.
ઘણી વાર પરિવારમાં ‘બધા મળીને કામ કરીશું’ એમ કહી દેવું સહેલું હોય છે. પણ જ્યાં સુધી એ નક્કી ન થાય કે કોણ શું કરશે, ત્યાં સુધી કામનો બોજો એ જ વ્યક્તિ પર આવી પડે છે, જે પહેલેથી બધું સંભાળી રહી હોય. તેથી પતિ સાથે બેસીને કામોની યાદી બનાવવી જોઈએ — સરગીની તૈયારી, પૂજાની સામગ્રી, બજારમાંથી ખરીદી, ઘરની સફાઈ અને રાત્રિભોજન જેવાં કામો વહેંચી લેવાં જોઈએ.
કેટલાંક કામ અગાઉથી પોતાની અનુકૂળતા મુજબ કરી શકાય. પતિ બજારમાંથી સામાન લાવી શકે, પૂજાની તૈયારી કરી શકે અથવા રાત્રિભોજનની જવાબદારી લઈ શકે. સાસુ પણ પોતાની ઇચ્છા અને ક્ષમતા મુજબ કેટલાંક કામ સંભાળી શકે. જરૂરી એ નથી કે દરેક વ્યક્તિ સમાન કામ કરે; જરૂરી એ છે કે વહેંચણી સૌની ઉપલબ્ધતા અને ક્ષમતા ધ્યાનમાં રાખીને થાય.