કર્ણાટક હાઈકોર્ટે રાજ્યમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે અનામત વધારવાના 2022ના કાયદાને રદ કર્યો છે. કોર્ટે કહ્યું કે આ કાયદો સુપ્રીમ કોર્ટે નક્કી કરેલી 50 ટકાની મર્યાદાનું ઉલ્લંઘન કરે છે અને તેથી તે ગેરબંધારણીય છે.
રાજ્યના કાયદા હેઠળ SC માટે અનામત 15 ટકાથી વધારીને 17 ટકા અને ST માટે 3 ટકાથી વધારીને 7 ટકા કરવામાં આવી હતી. આનાથી SC, ST અને અન્ય પછાત વર્ગો (OBC) માટે કુલ અનામત 50 ટકાથી વધારીને 56 ટકા થઈ ગઈ હતી.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ વિભુ બાખરુ અને ન્યાયાધીશ કે.એસ. હેમલેખાની બેન્ચે સોમવારે આ ચુકાદો આપ્યો. કોર્ટે જણાવ્યું કે કર્ણાટક અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ અનામત અધિનિયમ, 2022ની કલમ 3, જે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં બેઠકો અને રાજ્ય સરકારી સેવાઓમાં નિમણૂકો સંબંધિત છે, તે બંધારણની કલમ 14 અને 15નું ઉલ્લંઘન કરે છે. સરકારી સેવાઓમાં અનામત વધારતી કલમ 4 પણ રદ કરવામાં આવી, જે બંધારણની કલમ 14 અને 16ની વિરુદ્ધ હોવાનું કોર્ટે જણાવ્યું.
કોર્ટે કહ્યું કે કાયદાનો જે ભાગ કુલ અનામતને 50 ટકાની મર્યાદાથી વધારે છે તે રદ કરવામાં આવ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે 1992ના ઇન્દ્રા સાહની વિરુદ્ધ ભારતીય સંઘ કેસમાં 50 ટકા અનામત મર્યાદા નક્કી કરી હતી, જેને પછીના ઘણા ચુકાદાઓમાં સમર્થન મળ્યું છે.
આ ચુકાદો રાજ્યના કાયદાની બંધારણીય માન્યતાને પડકારતી બે અરજીઓ પર આવ્યો. પહેલી અરજી ડૉ. આંબેડકર અનુસૂચિત જાતિ ફેડરેશનના રાજ્ય પ્રમુખ મહેન્દ્ર કુમાર મિત્રાએ દાખલ કરી હતી. બીજી અરજી સાગર એચ.આર. પ્રજ્વલ કુમાર ડી. અને પુરુષોત્તમ ગૌડા જી.એમ.એ દાખલ કરી હતી. ત્રણેયએ બ્રુહત બેંગલુરુ મહાનગર પાલિકામાં સહાયક ઇજનેર (સિવિલ) પદ માટે અરજી કરી હતી.
આ કાયદો તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી બસવરાજ બોમ્મઈની આગેવાની હેઠળની ભાજપ સરકાર દરમિયાન પસાર થયો હતો. રાજ્યપાલે 11 જાન્યુઆરી, 2023ના રોજ તેને મંજૂરી આપી અને બીજા દિવસે તે કર્ણાટક ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થયો. કાયદામાં SC અને STના પ્રતિનિધિત્વ અંગેની ભલામણો અને અહેવાલોનો ઉલ્લેખ હતો, જેમાં ન્યાયાધીશ (નિવૃત્ત) નાગમોહન દાસ કમિશન અને ભૂતપૂર્વ હાઈકોર્ટ જજ સુભાષ બી. આદિની આગેવાની હેઠળની સમિતિનો સમાવેશ થાય છે.
હાઈકોર્ટના નિર્ણય પર પ્રતિક્રિયા આપતા કર્ણાટકના નાયબ મુખ્યમંત્રી જી. પરમેશ્વરે તેને ગંભીર ઘટનાક્રમ ગણાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે તેની સામાજિક ન્યાય, શૈક્ષણિક તકો અને સરકારી નોકરીઓ પર દૂરગામી અસરો પડી શકે છે. પરમેશ્વરે જણાવ્યું કે રાજ્ય સરકાર ન્યાયતંત્ર અને બંધારણીય વ્યવસ્થાનું સન્માન કરે છે, પરંતુ આ નિર્ણય પાછલી ભાજપ સરકારની રાજકીય જવાબદારી અને ભાજપની આગેવાની હેઠળની કેન્દ્ર સરકારની નિષ્ક્રિયતા અંગે મૂળભૂત પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.
પરમેશ્વરે કહ્યું કે સરકારની માંગ ફક્ત પ્રતીકાત્મક અનામતની જાહેરાત પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ કાયદેસર ટકાઉ, સામાજિક રીતે અર્થપૂર્ણ અને અસરકારક રીતે અમલમાં મુકાયેલી અનામત સુનિશ્ચિત કરવાની છે.
નાયબ મુખ્યમંત્રીએ જણાવ્યું કે કર્ણાટક સરકાર આ નિર્ણય સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરવા સહિત તમામ કાનૂની વિકલ્પો પર વિચાર કરશે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે ભરતી પ્રક્રિયાઓ અને શૈક્ષણિક તકો કાયદા અનુસાર સુરક્ષિત રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા પ્રયાસો થશે. હાઈકોર્ટના નિર્ણયથી હાલમાં 2022ના કાયદા હેઠળ SC અને ST માટે વિસ્તૃત અનામત રદ થઈ છે. રાજ્ય સરકારના આગામી કાનૂની પગલાં પર નજર રહેશે.