ચીનની સરહદ પર નજર રાખતી ઇન્ડો-તિબેટ બોર્ડર પોલીસ (ITBP)ના મહાનિર્દેશક શત્રુજીત કપૂરે 22 ઑક્ટોબરે જણાવ્યું હતું કે, ‘તાજેતરમાં અરુણાચલ પ્રદેશમાં અનેક સ્થળોએ ચીની સેના સાથે સામસામેની સ્થિતિ ઊભી થઈ હતી, જે હજુ પણ ચાલુ છે. ત્યાં અમારી નવી શૌર્ય કમાન્ડો ટીમોએ શ્રેષ્ઠ કામગીરી કરી છે.’
આ સંદર્ભમાં જાણવું જરૂરી છે કે આ શૌર્ય કમાન્ડો કોણ છે, અરુણાચલ પ્રદેશમાં ચીન શું નવી મુશ્કેલી ઊભી કરી રહ્યું છે અને ભારત તેનો સામનો કેવી રીતે કરશે.
શૌર્ય કમાન્ડો કોણ છે?
શૌર્ય કમાન્ડો એ ચીની સરહદની સુરક્ષા સંભાળતી ITBPની વિશેષ લડાકુ ટુકડી છે. 1962માં 20 ઑક્ટોબરે ભારત-ચીન યુદ્ધ શરૂ થયાના ચાર દિવસ બાદ ITBPની રચના કરવામાં આવી હતી. તેનું મુખ્ય કામ ઊંચાઈવાળા બરફીલા વિસ્તારોમાં ગુપ્ત માહિતી એકત્રિત કરવાનું અને જરૂર પડે ત્યારે ગેરિલા યુદ્ધ પદ્ધતિથી દુશ્મન પર હુમલો કરવાનું હતું.
2004થી ભારત-ચીન વચ્ચેની 3,488 કિલોમીટર લાંબી વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખા (LAC)ની સુરક્ષાની જવાબદારી ITBPને સોંપવામાં આવી છે. અરુણાચલ પ્રદેશ અને સિક્કિમમાં પણ ITBP જ સરહદની દેખરેખ રાખે છે. હાલમાં ITBPમાં આશરે એક લાખ જવાનો છે.
જૂન 2020માં ગલવાન ઘાટીમાં ભારત-ચીન સેનાઓ વચ્ચે અથડામણ થઈ હતી, જેમાં 20 ભારતીય જવાનો શહીદ થયા હતા. ત્યાર બાદ ચીનની સરહદ પર સામસામેની અથડામણનું જોખમ યથાવત્ રહ્યું છે. ITBPને લાગ્યું કે સરહદ પર નિયમિત પેટ્રોલિંગ કરતી બટાલિયન પૂરતી નથી. વધુ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં ચીની સેનાનો સામનો કરવા માટે ખાસ પ્રશિક્ષિત દળની જરૂર હતી. ITBPએ બરફીલા વિસ્તારોની કડકડતી ઠંડીમાં કામ કરી શકે તેવા સક્ષમ અને તંદુરસ્ત જવાનોને પસંદ કરીને તેમને વિશેષ તાલીમ આપી. આ જવાનોની ટુકડીને ‘શૌર્ય કમાન્ડો’ નામ મળ્યું.
હાલમાં ITBPની દરેક બટાલિયનમાં એક શૌર્ય ટીમ તૈનાત છે. વધુ બે ટીમો બનાવવામાં આવી રહી છે. ITBP મહાનિર્દેશક શત્રુજીત કપૂરના જણાવ્યા અનુસાર, ‘ટૂંક સમયમાં અમારી પાસે શૌર્ય કમાન્ડોની એક સંપૂર્ણ બટાલિયન હશે. ઓપરેશન વિંગ આ અંગે કામ કરી રહ્યું છે. આ યુનિટ વધુ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં મોરચો સંભાળશે.’
ITBPના શૌર્ય કમાન્ડો આર્મીની ‘ઘાતક પ્લાટૂન’થી કેવી રીતે અલગ છે?
ભારતીય સેનામાં ‘ઘાતક પ્લાટૂન’ નામનું એક વિશેષ દળ છે. આ જ તર્જ પર ITBPમાં શૌર્ય કમાન્ડો તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે. ઘાતક પ્લાટૂનની એક ટુકડીમાં આશરે 20 જવાનો હોય છે. તેમને લગભગ દોઢ મહિના સુધી કર્ણાટકના બેલગાવીમાં આવેલી કમાન્ડો ટ્રેનિંગ સ્કૂલમાં મોકલવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં યુદ્ધ માટે જમ્મુ-કાશ્મીરની હાઈ-એલ્ટિટ્યૂડ વોરફેર સ્કૂલ (HAWS) અને આતંકવાદી વિસ્તારો અથવા જંગલોમાં સૈન્ય અભિયાન ચલાવવા માટે સિક્કિમની કાઉન્ટર ઇન્સર્જન્સી એન્ડ જંગલ વોરફેર સ્કૂલ (CIJWS) ખાતે તાલીમ આપવામાં આવે છે.
‘ઘાતક પ્લાટૂન’નું કામ મેદાની કે બરફીલા, કોઈ પણ પ્રકારના વિસ્તારમાં સૈન્ય મોરચે સૌથી આગળ રહીને દુશ્મન પર હુમલો કરવાનું છે. જ્યારે શૌર્ય કમાન્ડોનું કામ ખાસ કરીને અત્યંત ઠંડા વિસ્તારોમાં સૈન્ય અભિયાન દરમિયાન આગળનો મોરચો સંભાળવાનું અને રક્ષણાત્મક રીતે જવાબ આપવાનું છે.
શૌર્ય કમાન્ડોને ત્રણ ખાસ પ્રકારનાં કામો માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે:
1. બરફીલા વિસ્તારોમાં તહેનાતી અને મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં સૈન્ય મોરચો સંભાળવો: ચીનની સરહદ પર લગભગ 9,000થી 19,000 ફૂટની ઊંચાઈએ ITBPની ચોકીઓ આવેલી છે. શિયાળામાં અહીં તાપમાન -45 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી ઘટી જાય છે. ઓક્સિજનની અછત, બરફીલા તોફાનો અને હિમસ્ખલન અહીં સામાન્ય બાબત છે. શૌર્ય કમાન્ડો આવી પરિસ્થિતિઓમાં અગ્રમોરચે મોરચો સંભાળે છે.
2. સામસામેની અથડામણ અથવા હાથાપાઈ જેવી પરિસ્થિતિનો સામનો કરવો: ચીની સૈનિકો સાથે સામનો થાય ત્યારે ગોળી ચલાવ્યા વિના પરિસ્થિતિને સંભાળવાની તાલીમ પણ શૌર્ય કમાન્ડોને આપવામાં આવે છે. આ માટે સેનાની તાલીમ વિંગે ‘સ્ટ્રાઇક’ નામનો સંપૂર્ણ કોર્સ તૈયાર કર્યો છે, જેમાં માર્શલ આર્ટ્સ સહિત અનેક પ્રકારની લડાઈની તકનીકો અને નવી વ્યૂહરચનાઓ શીખવવામાં આવે છે, જેથી ગલવાન જેવી ઘટના ફરી ન બને.
3. ડ્રોન જેવા આધુનિક હથિયારોનો ઉપયોગ: શૌર્ય કમાન્ડોને દેખરેખ માટે ડ્રોન ઓપરેશનની તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે. સરહદ પર તૈનાત બટાલિયનોમાં ડ્રોન પ્લાટૂન પણ બનાવવામાં આવી છે. ITBPને 400 કરોડ રૂપિયાનું આધુનિકીકરણ ભંડોળ મળ્યું છે, જેમાંથી [અહીં માહિતી અધૂરી છે]