આયર્ન શરીર માટે જરૂરી ખનિજ છે, જે હિમોગ્લોબિન બનાવવામાં મદદ કરે છે. હિમોગ્લોબિન લાલ રક્તકણોમાં રહેલું પ્રોટીન છે, જે ફેફસાંમાંથી ઓક્સિજન લઈને શરીરના અંગો અને પેશીઓ સુધી પહોંચાડે છે. જ્યારે શરીરમાં આયર્નની કમી થાય છે, ત્યારે હિમોગ્લોબિનનું ઉત્પાદન ઘટે છે અને ધીમે ધીમે એનિમિયા એટલે કે લોહીની કમી થઈ શકે છે.
સામાન્ય રીતે આયર્નની કમી મહિલાઓ સાથે જોડાયેલી માનવામાં આવે છે, પરંતુ પુરુષો પણ તેનાથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે. પુરુષોમાં આયર્નની કમીના લક્ષણો ઘણીવાર સામાન્ય થાક કે નબળાઈ સમજીને અવગણવામાં આવે છે. તેથી તેને ગંભીરતાથી લેવી જરૂરી છે.
પુરુષોમાં આયર્નની કમીના મુખ્ય લક્ષણો:
વારંવાર થાક અને કમજોરી: પૂરતી ઊંઘ પછી પણ દિવસભર થાક કે સુસ્તી અનુભવાય તો તે આયર્નની કમીનો સંકેત હોઈ શકે છે. કારણ કે શરીરની પેશીઓ સુધી પૂરતો ઓક્સિજન પહોંચતો નથી.
શ્વાસ ચઢવો અને ધબકારા વધવા: હિમોગ્લોબિન ઓછું થવાથી હૃદયને વધુ મહેનત કરવી પડે છે, જેથી થોડી શારીરિક પ્રવૃત્તિ પર પણ શ્વાસ ચઢી શકે અથવા ધબકારા તેજ થઈ શકે.
ત્વચાનો રંગ પીળો પડવો: ચહેરો, આંખોની અંદરનો ભાગ અને નખમાં પીળાપણું દેખાઈ શકે છે. જોકે, ફક્ત ત્વચાના રંગ પરથી નિદાન ન કરી શકાય.
માથાનો દુખાવો અને ચક્કર: મગજ સુધી ઓક્સિજનનો પુરવઠો ઘટવાથી માથું દુખે, ચક્કર આવે અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં તકલીફ થાય.
વાળ ખરવા અને નખ નબળા થવા: આયર્નની કમીથી વાળ ખરી શકે છે અને નખ પાતળા કે સહેલાઈથી તૂટે છે.
હાથ-પગ ઠંડા રહેવા: શરીરના વિવિધ ભાગોમાં ઓક્સિજનનો પુરવઠો ઘટવાથી હાથ-પગ ઠંડા અનુભવાય છે.
પુરુષોમાં આયર્નની કમીના કારણો:
આહારમાં આયર્નની અછત, શરીરમાં યોગ્ય શોષણ ન થવું, પેટ કે આંતરડામાંથી લાંબા સમય સુધી રક્તસ્રાવ, પાચન સંબંધી બિમારીઓ જેમ કે અલ્સર, આંતરડામાં સોજો, અથવા મળમાં છુપાયેલું લોહી વગેરે કારણો હોઈ શકે છે.
નિદાન અને સારવાર:
જો વારંવાર થાક, કમજોરી, શ્વાસ ચઢવો કે ચક્કર જેવા લક્ષણો દેખાય તો ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. કમ્પ્લીટ બ્લડ કાઉન્ટ, હિમોગ્લોબિન અને સીરમ ફેરીટિન ટેસ્ટ કરાવી શકાય. જરૂર પડે તો આયર્ન પ્રોફાઇલ સહિત અન્ય તપાસ કરાવવી.
બચાવ માટે આહારમાં આયર્નયુક્ત ખોરાક લેવો: લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી, દાળ, રાજમા, ચણા, સોયાબીન, તલ અને ફોર્ટિફાઇડ ખોરાક. માંસાહારી લોકો માંસ અને માછલી લઈ શકે. વિટામિન C યુક્ત ખોરાક જેમ કે આમળા, લીંબુ, જામફળ, સંતરા સાથે લેવાથી આયર્નનું શોષણ સુધરે છે.
ડિસ્ક્લેમર: આ લેખ ફક્ત સામાન્ય જાણકારી માટે છે. સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત કોઈ પણ પગલું લેતા પહેલા ડૉક્ટરની સલાહ લેવી.