ભારતમાં જન્મેલી દરેક વ્યક્તિને આપમેળે ભારતીય નાગરિકતા મળે છે એવું નથી. સમય સાથે નાગરિકતાના કાયદામાં ઘણા ફેરફારો થયા છે. ખાસ કરીને જન્મના આધારે નાગરિકતા મેળવવાના નિયમો વર્ષોથી બદલાતા રહ્યા છે. એક જ દિલ્હીની હોસ્પિટલમાં અલગ-અલગ દાયકામાં જન્મેલા ત્રણ બાળકો માટે નાગરિકતાના નિયમો અલગ હોઈ શકે છે.
1970માં જન્મેલા બાળક માટે નિયમો સરળ હતા. તે સમયે ભારતમાં જન્મ લેવો એ નાગરિકતા મેળવવાનો મુખ્ય આધાર હતો. માતા-પિતાની નાગરિકતા કે તેમની સ્થિતિ કરતાં ભારતમાં જન્મ થયો હોવો વધુ મહત્વનો હતો.
1995માં કાયદામાં ફેરફાર થયો. ભારતમાં જન્મેલા બાળકને નાગરિકતા મેળવવા માટે માતા-પિતાની નાગરિકતા પણ મહત્વની બની. ઓછામાં ઓછા એક માતા કે પિતા ભારતીય નાગરિક હોવા જોઈએ એવી શરત લાગુ થઈ.
2010માં નિયમો વધુ કડક બન્યા. બાળકના જન્મ સમયે બંને માતા-પિતા ભારતીય નાગરિક હોવા જોઈએ અથવા એક ભારતીય હોય અને બીજો ભારતમાં ગેરકાયદેસર રીતે રહેતો ન હોય તે જરૂરી છે.
ભારતીય નાગરિકતાનો મૂળ આધાર બંધારણના આર્ટિકલ 5થી 11માં છે. આ જોગવાઈઓ 26 જાન્યુઆરી, 1950ના રોજ બંધારણ અમલમાં આવ્યું ત્યારે ભારતીય નાગરિક કોણ ગણાશે તે નક્કી કરવા માટે બનાવવામાં આવી હતી. આઝાદી અને વિભાજન બાદ લાખો લોકો ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે સ્થળાંતર કરી રહ્યા હતા. આવી પરિસ્થિતિમાં શરૂઆતના નિયમો નક્કી થયા. બંધારણના આર્ટિકલ 11 હેઠળ સંસદને નાગરિકતા અંગે કાયદો બનાવવાની સત્તા આપવામાં આવી. આ સત્તાના આધારે સંસદે 1955માં નાગરિકતા અધિનિયમ બનાવ્યો. ત્યારબાદ 1986, 2003 અને 2019 સહિત અનેક મહત્વપૂર્ણ સુધારા થયા.
ભારતીય કાયદા મુજબ મુખ્યત્વે પાંચ રીતે નાગરિકતા મળે છે: જન્મથી, વંશ કે માતા-પિતાના આધારે, રજિસ્ટ્રેશન દ્વારા, નેચરલાઇઝેશન દ્વારા અને ભારતમાં નવા પ્રદેશના સમાવેશ દ્વારા.
ભારતમાં બે નાગરિકતા રાખવાની જોગવાઈ નથી. જો કોઈ ભારતીય સ્વેચ્છાએ બીજા દેશની નાગરિકતા લે તો તેની ભારતીય નાગરિકતા સમાપ્ત થાય છે. આથી ઓસીઆઈ (Overseas Citizen of India) કાર્ડને ભારતીય નાગરિકતા ન સમજવી. ઓસીઆઈ કાર્ડધારકોને ભારતમાં લાંબા સમય રહેવાની સુવિધા મળે છે, પરંતુ ભારતીય પાસપોર્ટ કે મતદાનનો અધિકાર નથી.
નાગરિકતા સંશોધન અધિનિયમ (CAA), 2019 હેઠળ પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને અફઘાનિસ્તાનથી આવેલા હિન્દુ, શીખ, બૌદ્ધ, જૈન, પારસી અને ખ્રિસ્તી સમુદાયના કેટલાક લોકોને નાગરિકતા મેળવવા ઝડપી માર્ગ આપવામાં આવ્યો છે. તેમણે નિર્ધારિત શરતો પૂરી કરવી જરૂરી છે અને 31 ડિસેમ્બર, 2014 કે તે પહેલાં ભારતમાં પ્રવેશ કર્યો હોવો જોઈએ. આ અધિનિયમ અંગે રાજકીય અને કાનૂની ચર્ચા ચાલી રહી છે. સમર્થકો કહે છે કે તે પડોશી દેશોમાં ધાર્મિક ઉત્પીડનનો સામનો કરનારા લઘુમતીઓને નાગરિકતાનો માર્ગ આપે છે. ટીકાકારો કહે છે કે નાગરિકતા માટે ધર્મને માપદંડ બનાવવો બંધારણની સમાનતાની જોગવાઈ સાથે અસંગત છે. આ મુદ્દે કાનૂની પડકારો પણ થયા છે.
આમ, ભારતમાં જન્મ લેવો નાગરિકતાનો એક આધાર છે, પરંતુ વ્યક્તિ કયા વર્ષે જન્મી છે અને તે સમયે કાયદો શું હતો તેના આધારે નિયમો અલગ હોઈ શકે છે. આથી પાસપોર્ટ, જન્મ પ્રમાણપત્ર જેવા દસ્તાવેજો માટે અરજી કરતી વખતે તે સમયનો કાયદો તપાસવો જરૂરી છે.