એક યુવાન કોલેજનો અભ્યાસ પૂરો કરે છે. પાસે ડિગ્રીનું પ્રમાણપત્ર, એક સામાન્ય રિઝ્યૂમે અને આગળ શું કરવું તેની કોઈ સ્પષ્ટ દિશા હોતી નથી. થોડા સમય માટે તે ભાડાની બાઇક પર ખાવાનું ડિલિવર કરવાનું કામ કરે છે અને પોતાનું ગુજરાન ચલાવવા પૂરતી કમાણી કરે છે. જોકે, મનમાં હજુ પણ તેણે જે વિષયનો અભ્યાસ કર્યો છે, તેને લગતી નોકરી મેળવવાની આશા જીવંત હોય છે.
અભ્યાસ પૂરો થવા અને સંગઠિત ક્ષેત્રમાં સાચી નોકરી મળવા વચ્ચેનો આ સમયગાળો ભારતીય યુવાનોના જીવનનો સૌથી ઓછો ચર્ચાતો હિસ્સો છે. જોકે, દર વર્ષે લાખો યુવાનો આ પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થાય છે. ઘણા દેશોમાં આ અંતરને સંયોગ પર છોડવામાં આવતું નથી, પરંતુ તેને દૂર કરવા માટે ઔપચારિક વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી છે. જર્મની આ માટેની સૌથી જાણીતી વ્યવસ્થાઓમાંની એક ચલાવે છે. તેને ‘ડ્યુઅલ એપ્રેન્ટિસશિપ મોડલ’ કહેવામાં આવે છે. આ મોડલમાં યુવાનો પોતાનો સમય વર્ગખંડમાં અભ્યાસ કરવા અને વાસ્તવિક કાર્યસ્થળ પર કામ શીખવા વચ્ચે વહેંચે છે. એટલું જ નહીં, તાલીમ દરમિયાન તેમને પગાર પણ મળે છે.
તાજેતરના ઉપલબ્ધ આંકડા અનુસાર, જર્મનીમાં આશરે 13 લાખ લોકો એપ્રેન્ટિસ તરીકે નોંધાયેલા હતા. લગભગ 8.3 કરોડની વસ્તી ધરાવતા આ દેશમાં એપ્રેન્ટિસની સંખ્યા કુલ વસ્તીના આશરે 1.5 ટકા જેટલી થાય છે. ભારતમાં પણ આ વિચારનું પોતાનું સ્વરૂપ છે, જેને નેશનલ એપ્રેન્ટિસશિપ પ્રમોશન સ્કીમ (NAPS) કહેવામાં આવે છે. પરંતુ તેના આંકડા એક અલગ જ ચિત્ર રજૂ કરે છે.
નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં આ યોજના હેઠળ આશરે 9.85 લાખ લોકોને એપ્રેન્ટિસ તરીકે સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. બીજી બાજુ, ભારતની વસ્તી 140 કરોડથી વધુ છે. વસ્તીના પ્રમાણમાં જોઈએ તો ભારતમાં એપ્રેન્ટિસની સંખ્યા જર્મનીની સરખામણીમાં આશરે 20 ગણી ઓછી છે, જ્યારે ભારતની યુવા વસ્તી કુલ સંખ્યાની દૃષ્ટિએ ઘણી મોટી છે.
અહીં એક એવી બાબત સામે આવે છે, જે ખરેખર આશ્ચર્ય પમાડે છે. આ સમસ્યા માત્ર તકોની અછતની નથી. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, ભારતમાં પોતાની જ એપ્રેન્ટિસશિપ યોજના હેઠળ 70 લાખથી વધુ જગ્યાઓ ખાલી પડી છે અને તેમાં ઉમેદવારોની નિમણૂક થઈ નથી. સમસ્યા જગ્યાઓની અછત નથી, પરંતુ તેના માટે અરજી કરનારા યુવાનોની ઘટતી સંખ્યા છે. વર્ષ 2022માં એપ્રેન્ટિસશિપ માટે 42.8 લાખ અરજીઓ આવી હતી, જે ઘટીને 2025માં માત્ર 4 લાખથી થોડી વધુ રહી ગઈ હતી. આ ઘટાડો નોંધપાત્ર છે અને અનેક સવાલો ઊભા કરે છે. કોલેજ અને કારકિર્દી વચ્ચે સેતુ બાંધવા માટે ખાસ બનાવવામાં આવેલી લાખો ખાલી જગ્યાઓ આખરે યુવાનોને આકર્ષવામાં કેમ નિષ્ફળ જઈ રહી છે?
આનો એક ભાગ સીધો અર્થશાસ્ત્ર સાથે જોડાયેલો છે. એપ્રેન્ટિસશિપ દરમિયાન સામાન્ય રીતે દર મહિને ₹10,000થી ₹15,000 જેટલું વેતન મળે છે. ઘણીવાર આ માટે બીજા શહેરમાં જવું પડે છે અને તાલીમ પૂરી થયા પછી કાયમી નોકરી મળશે તેની કોઈ ગેરંટી હોતી નથી.
તેની સરખામણીમાં ગિગ વર્ક એટલે કે ફૂડ ડિલિવરી, કેબ ચલાવવી કે રિટેલ ક્ષેત્રમાં શિફ્ટ મુજબ કામ કરવું જેવા વિકલ્પોમાં ઝડપથી કમાણી શરૂ થઈ શકે છે. તેના માટે ઘણીવાર બીજે શહેરમાં જવાની જરૂર પડતી નથી અને લાંબા સમયની પ્રતિબદ્ધતા પણ હોતી નથી.
પોતાનો ખર્ચ ચલાવતા અથવા પરિવારની આવકમાં યોગદાન આપતા યુવાનો માટે તરત મળતી આવક વધુ મહત્ત્વની બની જાય છે. ભલે ગિગ વર્કમાં આવક અનિશ્ચિત હોય, પરંતુ તે ધીમી પ્રક્રિયા ધરાવતી અને સંગઠિત એપ્રેન્ટિસશિપ કરતાં વધુ આકર્ષક લાગે છે.
સમગ્ર દેશના સંદર્ભમાં વિચારીએ તો ગિગ વર્ક ખરેખર ઉપયોગી છે. તે લવચીક છે અને ઘણા લોકો માટે આવકનો વાસ્તવિક સ્ત્રોત છે. પરંતુ ગિગ વર્કથી હંમેશાં એવા વિશિષ્ટ અને પ્રમાણિત કૌશલ્યો વિકસતા નથી, જે ભવિષ્યમાં વધુ સારા પગાર અને સ્થિર કારકિર્દી તરફ દોરી જાય.
તેની સામે, સંગઠિત એપ્રેન્ટિસશિપનો મુખ્ય હેતુ જ આવો સેતુ બાંધવાનો છે. તેમાં કોલેજમાં મેળવેલા જ્ઞાનને વાસ્તવિક કાર્યસ્થળ પર જરૂરી કુશળતા સાથે જોડવામાં આવે છે. મોટાભાગનાં અસંગઠિત કામમાં આવી વ્યવસ્થિત તાલીમ મળતી નથી.
પરિણામે, ભારતમાં મોટા ભાગના યુવાનો માટે કોલેજ અને પહેલી સાચી નોકરી વચ્ચેનું અંતર કોઈ વ્યવસ્થિત તાલીમથી પૂરું થતું નથી. તેના બદલે, તેઓ જે કામ ઝડપથી શરૂ કરી શકે તે પસંદ કરે છે, પછી ભલે થોડાં વર્ષો પછી એ કામ તેમને ક્યાં લઈ જાય તે અંગે કોઈ સ્પષ્ટતા ન હોય.