કાગળ પર ભારતની આર્થિક પ્રગતિ શાનદાર દેખાય છે. પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) મુજબ, ભારતમાં મહિલાઓની કાર્યબળમાં ભાગીદારી છ વર્ષમાં લગભગ બમણી થઈ છે. 2017-18માં આ દર 23.3 ટકા હતો, જે 2023-24માં 41.7 ટકા થયો. પરંતુ ઊંડાણપૂર્વક જોતાં એક જટિલ તસવીર સામે આવે છે.
એક મહિલા સવારે પોતાના પતિના ખાણીપીણીના ઠેલા માટે ભોજન તૈયાર કરે છે. મસાલા પીસે છે, જૂની ફાટેલી નોટબુકમાં હિસાબ રાખે છે અને પતિ બહાર જાય ત્યારે ગ્રાહકો સંભાળે છે. પણ પૂછો કે તમે કામ કરો છો? તો જવાબ આવે, “ના, હું તો માત્ર મદદ કરું છું.”
મહિલાઓની કાર્યબળમાં ભાગીદારી વધવાનું મુખ્ય કારણ નવી પગારદાર નોકરીઓ કે મહિલાઓ દ્વારા ચલાવાતા નવા વ્યવસાયો નથી. આ વધારો મોટાભાગે સ્વરોજગાર શ્રેણીમાંથી આવ્યો છે, જેમાં પારિવારિક વ્યવસાયમાં અવેતન મદદગાર તરીકે કામ કરતી મહિલાઓનો મોટો હિસ્સો છે. ગ્રામીણ ભારતમાં કામ કરતી 42.3 ટકા મહિલાઓ આ શ્રેણીમાં આવે છે.
આ મહિલાઓ ખરેખર કામ કરે છે, ઘણી વખત દિવસના અનેક કલાકો સુધી, પણ તેમને સીધું વેતન મળતું નથી. આ જ સમયગાળામાં પગારદાર નોકરીઓ અને દૈનિક મજૂરીમાં મહિલાઓનો હિસ્સો ઘટ્યો છે. એટલે સાચી સમજ એ છે કે હવે પહેલાં કરતાં વધુ મહિલાઓના કામને રોજગારના આંકડામાં સ્થાન મળ્યું છે, પણ તેમાંથી ઘણી ઓછી મહિલાઓને પોતાના કામ માટે અલગથી પૈસા મળે છે.
ભારતના ટાઇમ યુઝ સર્વે મુજબ, મહિલાઓ દરરોજ સરેરાશ 305 મિનિટ એટલે કે પાંચ કલાકથી થોડો વધુ સમય ઘરકામ અને સંભાળની અવેતન પ્રવૃત્તિઓમાં વિતાવે છે. પુરુષો આ જ કામ પાછળ લગભગ 163 મિનિટ વિતાવે છે, જે મહિલાઓ કરતાં અડધાથી પણ ઓછું છે. આ જ સર્વે મુજબ, માત્ર 25 ટકા મહિલાઓએ કહ્યું કે તેમણે દિવસ દરમિયાન પગારદાર કામમાં ભાગ લીધો હતો, જ્યારે પુરુષોમાં આ આંકડો 75 ટકા હતો.
આ બંને હકીકતો સાથે મૂકતાં તસવીર સ્પષ્ટ થાય છે: મોટાભાગની ભારતીય મહિલાઓ પહેલેથી જ કામ કરી રહી છે, ઘણી વખત દરરોજ અનેક કલાકો સુધી. મૂળ સવાલ એ નથી કે મહિલાઓ કામ કરે છે કે નહીં. અસલી સવાલ એ છે કે શું તેમના કામ માટે તેમને વળતર મળે છે? શું તેમના કામને ઓળખ મળે છે? અને શું તેમના પરિવાર, નોકરીદાતાઓ તથા સત્તાવાર આંકડાઓ તેમના કામને ખરેખર કામ તરીકે ગણે છે?
એક સામાન્ય પરિવારનું ઉદાહરણ લઈએ. એક મહિલા પરિવારની દુકાનનો હિસાબ કુશળતાપૂર્વક રાખે છે. દુકાનના વ્યવસાયમાં તેનું યોગદાન મહત્ત્વપૂર્ણ છે. પણ જો તેના પતિને પૂછવામાં આવે કે તેની પત્ની શું કરે છે, તો તે કદાચ કહેશે, “તે કામ કરતી નથી.” આવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે તેના કામના બદલામાં અલગથી પગાર ચૂકવાતો નથી.
અર્થતંત્ર મોટાભાગે આવા જ શ્રમના આધારે ચાલે છે, પણ આ કામને ભાગ્યે જ યોગ્ય રીતે ગણવામાં આવે છે, કદર કરવામાં આવે છે કે સીધું વેતન ચૂકવાય છે. આ માત્ર સંસ્કૃતિ કે પરંપરાની વાત નથી, જોકે બંનેની ભૂમિકા છે. આ મજબૂરીની પણ કહાની છે. ઘણી મહિલાઓ સ્વરોજગાર કે પારિવારિક વ્યવસાયમાં અવેતન કામ એટલા માટે કરે છે કે સુરક્ષાની ચિંતા, ઘરકામની જવાબદારી, બાળકોની સંભાળ અને આસપાસ યોગ્ય નોકરીઓની અછતને કારણે તેમની પાસે વિકલ્પો મર્યાદિત રહે છે.
સંશોધકોએ ધ્યાન દોર્યું છે કે મહિલાઓની વધતી કાર્યબળ ભાગીદારીનો આંકડો આગળ વધારતાં કામમાંથી ઘણીવાર ખૂબ ઓછી આવક મળે છે. તેનું એક કારણ એ છે કે આ કામ હંમેશાં નવી આર્થિક તકોમાંથી ઊભું થતું નથી, પણ ઘણી વખત મજબૂરીમાંથી જન્મે છે. એટલે પ્રશ્ન એ નથી કે ભારતીય મહિલાઓ ખોટા નિર્ણય લઈ રહી છે કે પરિવારો જાણીજોઈને તેમની સાથે અન્યાય કરે છે. પ્રશ્ન એ છે કે શું આપણે તેમના શ્રમને કામ તરીકે ઓળખવા અને તેનું મૂલ્ય આપવા તૈયાર છીએ.