એક છોકરો પોતાના ગામમાં આઠમા ધોરણ સુધીનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરે છે. દરરોજ ઘરથી થોડે જ અંતરે આવેલી શાળાએ તે ચાલીને જતો હતો. પરંતુ નવમા ધોરણમાં અભ્યાસ ચાલુ રાખવા માટે હવે તેને નજીકના શહેરની માધ્યમિક શાળામાં જવું પડે છે. આટલો લાંબો રસ્તો તેણે ક્યારેય એકલા કાપ્યો નથી. ત્યાં પહોંચવા માટે કોઈ વિશ્વસનીય પરિવહન વ્યવસ્થા નથી અને શાળાની ફી પણ એવી છે, જેના માટે તેના પરિવારે અગાઉથી કોઈ બજેટ નક્કી કર્યું નથી.
તે ઔપચારિક રીતે શાળા છોડવાનો નિર્ણય લેતો નથી. તે બસ શાળાએ જવાનું બંધ કરી દે છે. કોઈ અવાજ કર્યા વિના, ધીમે ધીમે. સરકારના આંકડા કહે છે કે આ જ એ સૌથી સામાન્ય તબક્કો છે જ્યારે ભારત પોતાની શિક્ષણ વ્યવસ્થામાંથી એક બાળક ગુમાવે છે.
ભારત સરકારના તાજેતરના શાળા સર્વે યુડાઇસ પ્લસ (UDISE+) મુજબ, બાળકની ઉંમર વધવાની સાથે શાળા છોડવાનો દર ઝડપથી વધે છે. ધોરણ 1થી 5 દરમિયાન આ દર માત્ર 0.3 ટકા છે. ધોરણ 6થી 8માં તે 3.5 ટકા થાય છે. પરંતુ ધોરણ 9 અને 10માં શાળા છોડવાનો દર અચાનક 11.5 ટકા થઈ જાય છે. આ દર ઉચ્ચ પ્રાથમિક સ્તરના દર કરતાં લગભગ ચાર ગણો અને પ્રાથમિક સ્તરના દર કરતાં 30 ગણાથી પણ વધુ છે.
એક તબક્કામાંથી બીજા તબક્કામાં આગળ વધવાનો દર (Transition Rate) પણ આ જ વાત બતાવે છે. પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરનારા 92.2 ટકા બાળકો ઉચ્ચ પ્રાથમિકમાં પ્રવેશ મેળવે છે. ઉચ્ચ પ્રાથમિક પૂર્ણ કરનારા 86.6 ટકા માધ્યમિકમાં પ્રવેશ કરે છે. પરંતુ માધ્યમિક શિક્ષણ સુધી પહોંચેલા બાળકોમાંથી માત્ર 75.1 ટકા જ ધોરણ 11 અને 12માં આગળ વધે છે.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ધોરણ 10 સુધી પહોંચતા દર ચાર ભારતીય બાળકોમાંથી લગભગ એક બાળક આગળના વર્ષે ધોરણ 11માં અભ્યાસ ચાલુ રાખતું નથી.
તો 14થી 16 વર્ષની આ ઉંમરે શિક્ષણમાં આટલી મોટી ખાઈ કેમ ઊભી થાય છે, જ્યારે અગાઉના તબક્કામાં આગળ વધવું પ્રમાણમાં સરળ રહ્યું હોય છે?
માધ્યમિક શાળાઓની સંખ્યા ઓછી: પ્રાથમિક શાળાઓની સરખામણીમાં માધ્યમિક શાળાઓની સંખ્યા ઘણી ઓછી છે અને તે વધુ અંતરે આવેલી હોય છે. જે બાળકો પ્રાથમિક શાળાએ પગપાળા જઈ શકતા હતા, તેમના માટે હવે શાળાએ પહોંચવું લાંબી મુસાફરી બની જાય છે. ઘણી વખત બસનું ભાડું ચૂકવવું પડે છે અથવા સાયકલની જરૂર પડે છે, જેનો ખર્ચ પરિવાર માટે ઉઠાવવો સરળ હોતો નથી.
પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ: કિશોરાવસ્થામાં પહોંચતાં બાળકો કામ કરવા યોગ્ય ઉંમરના થવા લાગે છે. આર્થિક મુશ્કેલીમાં રહેતા પરિવારો માટે બાળકને વધુ અભ્યાસ કરાવવાનો ખર્ચ અને બાળક કામ કરીને જે આવક કે ઘરના કામમાં જે યોગદાન આપી શકે તેની વચ્ચે પસંદગી મુશ્કેલ બની જાય છે. મોટા પરિવારમાં સૌથી મોટા સંતાન માટે આ નિર્ણય વધુ અઘરો હોય છે.
દીકરીઓની સુરક્ષા: દીકરીઓના કિસ્સામાં લાંબા અંતરની મુસાફરીની સુરક્ષાને લઈને ચિંતાઓ ઊભી થાય છે અને આ જ ઉંમરે સામાજિક દબાણ પણ વધે છે.
આ આંકડાઓનો અભ્યાસ કરતા વિશ્લેષકોની ચિંતા એ છે કે માધ્યમિક સ્તરે જાળવણી દર (Retention Rate) માત્ર 47.2 ટકા છે. એટલે કે માધ્યમિક શિક્ષણમાં પ્રવેશેલા અડધાથી પણ ઓછા વિદ્યાર્થીઓ અંત સુધી અભ્યાસ ચાલુ રાખી શકે છે.