ભારતમાં આ વર્ષે ચોખાનું ઉત્પાદન ગયા વર્ષ કરતાં આશરે 1 કરોડ ટન ઓછું થવાનો અંદાજ છે. ઉત્પાદનમાં આ 17 વર્ષની સૌથી મોટી ઘટ છે. 2009માં ચોખાનું ઉત્પાદન 10.1% ઘટ્યું હતું, ત્યારે ભાવમાં 20% સુધીનો વધારો થયો હતો.
ચોખાની ઉપજ આટલી ઘટવાનું કારણ શું છે, દેશની જરૂરિયાત પૂરી થશે કે નહીં અને ભાવ પર કેટલી અસર પડશે, તે સમજીએ.
પ્રશ્ન-1: 2026માં ચોખાની ઉપજ કેટલી ઘટી શકે?
જવાબ: 14.4 કરોડ ટન ચોખાની ઉપજ થવાનો અંદાજ છે, જે ગયા વર્ષ કરતાં 6.5% ઓછી છે. 2025માં 15.4 કરોડ ટન ચોખાનું ઉત્પાદન થયું હતું. 10 વર્ષ બાદ પહેલીવાર ચોખાની ઉપજમાં ઘટાડો થવાનો છે. હાલ પાકની કાપણી ચાલુ છે, તેથી આ માત્ર અંદાજ છે.
પ્રશ્ન-2: ચોખાનું ઉત્પાદન આટલું ઘટવાનું કેમ?
જવાબ: મુખ્યત્વે ચાર કારણો છે.
1. ઓછો વરસાદ: જે 7 રાજ્યોમાં 45% ચોખાનું ઉત્પાદન થાય છે, ત્યાં 40% સુધી ઓછો વરસાદ થયો છે. ડાંગરના પાકને ઘણું પાણી જોઈએ. જુલાઈ સુધીમાં મધ્ય પ્રશાંત મહાસાગરમાં અલ-નીનોની સ્થિતિ બની ચૂકી હતી, જેણે 1 જૂનથી શરૂ થયેલા ચાર મહિનાના ચોમાસા પર અસર કરી. હવામાન વિભાગ મુજબ, જૂન-સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ભારતમાં સામાન્ય કરતાં 12% ઓછો વરસાદ થયો, જ્યારે પંજાબ, બિહાર, આંધ્ર પ્રદેશ, હરિયાણા, કર્ણાટક, કેરળ અને તેલંગાણા જેવા ચોખા ઉત્પાદક રાજ્યોમાં આ ઘટાડો 40% સુધીનો છે.
2. ઓછું વાવેતર: ગયા વર્ષ કરતાં ડાંગરનું વાવેતર ક્ષેત્ર 3.6% ઓછું થયું છે. દેશનું 80% ઉત્પાદન ખરીફ પાકમાંથી આવે છે. કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રાલય મુજબ, 25 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં ખરીફ ડાંગરનું વાવેતર 4.31 કરોડ હેક્ટર રહ્યું છે, જે ગયા વર્ષે 4.47 કરોડ હેક્ટર હતું.
3. પાક પાકવાના સમયે દુષ્કાળ: જ્યારે ડાંગરનો પાક પાકી રહ્યો હતો, ત્યારે વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો થયો. રાઇસ એક્સપોર્ટ એસોસિયેશનના અધ્યક્ષ બી.વી. કૃષ્ણા રાવના જણાવ્યા અનુસાર, તાજેતરના અઠવાડિયામાં લાંબા સમય સુધી દુષ્કાળ પડ્યો, જેથી દક્ષિણ અને પૂર્વી રાજ્યોમાં ડાંગરના ઉત્પાદનની સંભાવના ઘણી ઘટી છે. એટલે કે સમસ્યા માત્ર વાવેતર ક્ષેત્ર ઘટવાની નથી, પણ પ્રતિ હેક્ટર ઉત્પાદન પણ ઓછું રહી શકે છે.
4. જળાશયો ઓછા ભરાયા: ઓલામ એગ્રી ઈન્ડિયાના ડેપ્યુટી કન્ટ્રી હેડ નિતિન ગુપ્તા કહે છે કે શિયાળામાં થતી રવિ ડાંગરનું વાવેતર ક્ષેત્ર અને ઉત્પાદન પણ ઘટવાની આશંકા છે, કારણ કે જળાશયોમાં સામાન્ય કરતાં ઓછું પાણી છે. કેન્દ્રીય જળ આયોગ મુજબ, 24 સપ્ટેમ્બરે દેશના 178 જળાશયો 70.8% ભરાયેલા હતા, જ્યારે ગયા વર્ષે તે 89.7% ભરાયેલા હતા.
પ્રશ્ન-3: હાલમાં તેની શું અસર થઈ રહી છે?
જવાબ: બજારમાં ચોખાનો પૂરતો પુરવઠો છે, પણ ઓછા ઉત્પાદનની આશંકાથી ભાવ વધી રહ્યા છે. ઉપભોક્તા બાબતોના વિભાગ મુજબ, ચોખાના ભાવ ગયા વર્ષ કરતાં 7% સુધી વધ્યા છે. 27 સપ્ટેમ્બરે ચોખાનો સરેરાશ ભાવ 45.77 રૂપિયા પ્રતિ કિલો હતો. નોન-બાસમતી પ્રીમિયમ ચોખા પણ મોંઘા થઈ રહ્યા છે. દક્ષિણ ભારતમાં ખવાતા ‘સોના મસૂરી’ના ભાવ 25% વધીને 58 રૂપિયા અને પૂર્વ ભારતમાં ખવાતા ‘સ્વર્ણ’ના ભાવ 10% વધીને 35 રૂપિયા પ્રતિ કિલો થયા છે. બાસમતી ડાંગર મંડીઓમાં વેચાણ માટે આવવા લાગ્યું છે અને તેનો ભાવ ગયા વર્ષ કરતાં 30% વધારે, એટલે કે 4000 રૂપિયા પ્રતિ ક્વિન્ટલ છે.
વૈશ્વિક ચોખા ઉત્પાદનમાં ભારતનો હિસ્સો 28% અને નિકાસમાં 45% છે, એટલે ચોખામાં ભારત વિશ્વમાં નંબર-1 છે. ભારત બાદ સૌથી વધુ ચોખા નિકાસ કરતા થાઈલેન્ડ અને વિયેતનામમાં પહેલેથી ભાવ વધી ગયા છે. આવા સંજોગોમાં ભારતમાં ઓછું ઉત્પાદન અને ભાવ વધવાથી દુનિયામાં પણ ચોખાના ભાવમાં તેજી આવી શકે છે અને સપ્લાય ચેઇન પર અસર પડી શકે છે. ઈરાન યુદ્ધને કારણે પહેલેથી વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન ગૂંચવાયેલી છે. બી.વી. કૃષ્ણા રાવના જણાવ્યા અનુસાર, સારી જાતોના ચોખા માટે ખેડૂતોને ખુલ્લા બજારમાં વધુ ભાવ મળવાથી સરકારને થતું વેચાણ ઘટશે અને તેની અસર સરકારી સ્ટોક પર પડશે.
પ્રશ્ન-4: શું દેશમાં ચોખાની અછત ઊભી થઈ જશે?
જવાબ: ઉત્પાદન ઓછું થવાનો અર્થ એ નથી કે દેશમાં ચોખાની ભારે અછત ઊભી થઈ જશે. સરકાર પાસે જરૂરિયાત કરતાં લગભગ છ ગણો સ્ટોક છે, તેથી પૂરવઠો જળવાઈ રહેવાની ધારણા છે. પણ ભાવ વધવાનું દબાણ ચાલુ રહી શકે છે.