દેશમાં છૂટક મોંઘવારી સતત 11મા મહિને વધી છે. સપ્ટેમ્બરમાં રિટેલ મોંઘવારી દર 5.54% પર પહોંચી ગયો છે, જ્યારે ઓગસ્ટમાં તે 4.82% હતો. ખાદ્યપદાર્થો, ખાસ કરીને શાકભાજીના ભાવમાં થયેલા વધારાને કારણે મોંઘવારી વધી છે. ઉપરાંત, મધ્ય પૂર્વમાં તણાવના કારણે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં પણ વધારો થયો છે, જેણે મોંઘવારીને વધુ હવા આપી છે.
સપ્ટેમ્બર મહિનામાં કેટલીક વસ્તુઓ મોંઘી થઈ છે, તો કેટલીક સસ્તી પણ થઈ છે. ડુંગળીના ભાવમાં સૌથી વધુ 108.09%નો વધારો થયો છે, જ્યારે ચાંદીના દાગીના 87.80% સસ્તા થયા છે. બટાકાના ભાવ 11.50% અને ટામેટાંના ભાવ 8.62% વધ્યા છે. ભીંડાના ભાવમાં 4.48%નો વધારો થયો છે. આદુના ભાવમાં 62.85%નો વધારો નોંધાયો છે.
શહેરી મોંઘવારી 4.31%થી વધીને 4.88% થઈ ગઈ છે, જ્યારે ગ્રામ્ય મોંઘવારી 5.24%થી વધીને 6.08% પર પહોંચી છે. ખાદ્યપદાર્થોની મોંઘવારી 5.97%થી વધીને 7.74% થઈ ગઈ છે.
મોંઘવારી પર અંકુશ લાવવા માટે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI)એ આ જ મહિને 2023 પછી પ્રથમ વખત વ્યાજ દરોમાં વધારો કર્યો છે. RBIએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે વર્તમાન પરિસ્થિતિને જોતા આગામી સમયમાં વ્યાજ દરોમાં ઘટાડાની કોઈ શક્યતા નથી. બેંકની આગળની નીતિ કાં તો વ્યાજ દરો વધારવાની રહેશે અથવા તો તેમને આ જ સ્તરે જાળવી રાખવામાં આવશે.
સરકાર મોંઘવારીનો દર નક્કી કરવા માટે એક બાસ્કેટ બનાવે છે. તેમાં ખાવા-પીવાની વસ્તુઓ, કપડાં, ઘરનું ભાડું, ભણતર અને સારવાર જેવી વસ્તુઓ સામેલ હોય છે. પરંતુ ગામડાં અને શહેરના લોકોની ખર્ચ કરવાની રીત અલગ હોય છે, તેથી બંને જગ્યાએ મોંઘવારી નક્કી કરવા માટે બાસ્કેટમાં સામાનનું વેઈટેજ અલગ-અલગ હોય છે.
ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં લોકો પોતાની કમાણીનો અડધાથી વધુ હિસ્સો માત્ર ખાવા-પીવા અને રાશન પર ખર્ચ કરે છે. તેથી જ્યારે ઓછા વરસાદ અથવા પાક ખરાબ થવાને કારણે અનાજ અને શાકભાજી મોંઘાં થાય છે, ત્યારે ગામડાંના લોકોનું સમગ્ર બજેટ ખોરવાઈ જાય છે. આ જ કારણસર ગ્રામ્ય મોંઘવારી નક્કી કરવા માટે બાસ્કેટમાં ખાવા-પીવાની વસ્તુઓનું વેઈટેજ વધારે હોય છે.
શહેરમાં રહેતા લોકોના કુલ બજેટનો મોટો હિસ્સો ઘરનું ભાડું, બાળકોની સ્કૂલ ફી, હોસ્પિટલ અને આવનજાવનના ખર્ચ (પેટ્રોલ/બસ/ટેક્સી)માં જાય છે. શહેરની મોંઘવારીના બાસ્કેટમાં ખાવા-પીવાની વસ્તુઓનો હિસ્સો માત્ર 36% હોય છે. તેથી માત્ર રાશન મોંઘું થવાથી શહેરના બજેટ પર ગામડાં જેટલી મોટી અસર જોવા મળતી નથી. આ જ કારણસર અહીં બાસ્કેટમાં ખાવા-પીવાની વસ્તુઓનું વેઈટેજ થોડું ઓછું હોય છે.
મોંઘવારી વધવી-ઘટવી પ્રોડક્ટની માગ-પુરવઠા પર નિર્ભર કરે છે. જો લોકો પાસે વધુ પૈસા હશે તો તેઓ વધુ વસ્તુઓ ખરીદશે. તેનાથી વસ્તુઓની માગ વધશે અને પુરવઠો નહીં હોય તો તેમની કિંમત વધશે. જ્યારે માગ ઓછી હશે અને પુરવઠો વધુ હશે ત્યારે મોંઘવારી ઘટશે.
જ્યારે આપણે કહીએ છીએ કે સપ્ટેમ્બર 2026માં મોંઘવારી 5.54% છે, ત્યારે તેનો અર્થ એ છે કે આપણે તેની સરખામણી સપ્ટેમ્બર 2025 સાથે કરી રહ્યા છીએ. આ આખા એક વર્ષનો ફેરફાર છે. 5.54% એક સરેરાશ આંકડો છે, જેને 'કન્ઝ્યુમર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ' કહેવામાં આવે છે. તેમાં તમારા જીવનની સેંકડો વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. કોઈ વસ્તુના ભાવ ખૂબ વધી ગયા હશે, કોઈ વસ્તુના ભાવ ઘટ્યા પણ હશે. જ્યારે આ બધાને એકસાથે જોડવામાં આવ્યા, ત્યારે સરેરાશ ખર્ચ 5.54% વધી ગયો.
તેનું ગણિત ખૂબ સરળ છે. જો સપ્ટેમ્બર 2025માં તમે કોઈ સામાન, જેમ કે કરિયાણું, ₹100માં ખરીદ્યું હતું, તો એ જ સામાન સપ્ટેમ્બર 2026માં ₹105.54નો થઈ ગયો છે.